Μια παγκόσμια ιστορία των υδρογονανθράκων

Το αργό, δηλαδή το ακατέργαστο, πετρέλαιο είναι υγρό πέτρωμα, μείγμα υδρογονανθράκων, δηλαδή ουσιών που περιέχουν κυρίως άνθρακα και υδρογόνο. Σχηματίστηκε πριν από εκατομμύρια χρόνια από την αποσύνθεση νεκρών φυτικών και ζωικών μικροοργανισμών και βρίσκεται παγιδευμένο μέσα σε πορώδη πετρώματα στα ανώτερα στρώματα τού φλοιού της Γης. Οφείλει το όνομά του στον Γερμανό γεωλόγο Γκέοργκ Πάουερ, γνωστότερο με το εκλατινισμένο Αγκρίκολα, ο οποίος το 1546 χρησιμοποίησε έναν προϋπάρχοντα λατινικό όρο, σχηματισμένο από τα συνθετικά «petra», που καταλαβαίνετε τι σημαίνει, και «oleum», που σημαίνει λάδι, και έχουν αμφότερα αρχαιοελληνική προέλευση. Το φυσικό αέριο είναι αέριο μίγμα υδρογονανθράκων με βασικό συστατικό το μεθάνιο, το οποίο βρίσκεται σε υπόγειες κοιλότητες υπό υψηλή πίεση.

Η προϊστορία του πετρελαίου ανιχνεύεται σε διάφορες ιστορικές πηγές και φαίνεται ότι κάποιες μορφές πετρελαϊκών προϊόντων χρησιμοποιήθηκαν από τους λαούς της Κασπίας και της Μέσης Ανατολής και στη συνέχεια από τους Άραβες και τους Βυζαντινούς (το «υγρό πυρ»). Οι πρώτοι πάντως, που επιχείρησαν γεώτρηση πετρελαίου, ήταν οι Κινέζοι το 347 μ.Χ. ενώ μια πρωτόγονη εξορυκτική βιομηχανία λειτουργούσε ήδη από τον 10^ο αιώνα στο σημερινό Αζερμπαϊτζάν.

Η ραγδαία εξάπλωση του πετρελαίου

Αυτή συνδέεται άμεσα με τις τεχνολογικές καινοτομίες της Βιομηχανικής Επανάστασης  και ακόμα περισσότερο με τις πολιτικές και οικονομικές καινοτομίες του φορέα της, του ανερχόμενου καπιταλισμού. Σχηματικά θα μπορούσαμε επίσης να πούμε ότι η σταδιακή πορεία της αντικατάστασης του κάρβουνου από το πετρέλαιο ως κύριας πηγής ενέργειας συμβάδισε με την αλλαγή στην παγκόσμια ηγεμονία, από την πλούσια σε άνθρακα Αγγλία στις πλούσιες σε πετρέλαιο Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν πρέπει επίσης να αγνοήσουμε τον ρόλο της τσαρικής Ρωσίας και αργότερα της Σοβιετικής Ένωσης.

Στις ΗΠΑ η πρώτη γεώτρηση έγινε στην Πενσυλβάνια το 1859 και πολύ σύντομα σε ηγετική φυσιογνωμία του κλάδου αναδείχθηκε ο Ροκφέλερ, ιδρυτής της εταιρίας Standard Oil Company, ενώ η πόλη Κλήβελαντ του Οχάϊο μετατράπηκε σε κέντρο της βιομηχανίας διύλισης, δηλ επεξεργασίας του πετρελαίου. Το 1900 η θυγατρική εταιρία Pacific Coast Oil Company (η μετέπειτα Chevron) άνοιξε το κεφάλαιο κοιτάσματα Καλιφόρνιας αλλά η μεγάλη ανατροπή έγινε το 1901 στο Τέξας με την ανακάλυψη του μεγαλύτερου κοιτάσματος των ΗΠΑ, που σήμανε την κατάργηση του μονοπωλίου του Ροκφέλερ και την ανάδυση και άλλων κολοσσών. Το 1910 η παραγωγή των ΗΠΑ ισοδυναμούσε μ’ αυτή όλου του υπόλοιπου κόσμου.

Στην απέναντι πλευρά του ωκεανού, η πρώτη γεώτρηση στο ρωσικό πλέον Αζερμπαϊτζάν έγινε το 1848 και η πετρελαϊκή βιομηχανία αναπτύχθηκε με έδρα το Μπακού χάρη σε 2 κυρίως οικογένειες, τους Νόμπελ και τους Ρότσιλντ. Το ίδιο συνέβη και στην Αυστροουγγαρία, όπου ο ο Πολωνός Ιγκνάσι Λουκασιέβιτς ίδρυσε στην πόλη Ουλαζόβιτσε, το σημερινό πολωνικό Γιάσλο, το πρώτο διυλιστήριο του κόσμου, παράγοντας κηροζίνη, αλλά και στη Ρουμανία, όπου το Βουκουρέστι έγινε η πρώτη μεγάλη πόλη που φωτίστηκε μ’ αυτή. Εξορυκτικές δραστηριότητες άρχισαν παράλληλα στην ολλανδική Ινδονησία, όπου έκανε κουμάντο η Royal Dutch Shell, το Μεξικό και τη Νότια Αμερική, όπου εισέδυσαν αμερικανικές εταιρίες.

Ένα πρώτο αποτέλεσμα ήταν ότι η κηροζίνη εξαφάνισε τις υπόλοιπες φωτιστικές επιλογές και ιδιαίτερα το λάδι της φάλαινας, άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι φάλαινες σώθηκαν χάρη στο πετρέλαιο. Βεβαίως η ανακάλυψη του ηλεκτρισμού ανέστειλε για λίγο τις φιλοδοξίες των βιομηχάνων αλλά μια νέα τεχνολογική καινοτομία, αυτή του κινητήρα εσωτερικής καύσης με τη χρήση του παραγώγου βενζίνη έδωσε την αποφασιστική ώθηση προς τα μπρος. Ήδη το 1900 στις ΗΠΑ κυκλοφορούσαν 8.000 αυτοκίνητα, που σε ελάχιστα χρόνια εξαπλώθηκαν αλματωδώς σ’ όλο τον κόσμο, ενώ αργότερα προστέθηκε η διάδοση του αεροπλάνου, που χρησιμοποιεί κηροζίνη. Καθοριστική ήταν επίσης και η επίδραση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που απαιτούσε μεγάλες μετακινήσεις οχημάτων.

Σταδιακά η πετρελαϊκή βιομηχανία έγινε η πρώτη πηγή ενέργειας στον κόσμο ενώ στον τομέα των μεταφορών, που παραμένει ο μεγαλύτερος καταναλωτής πετρελαίου, προστέθηκε και η βιομηχανία των πετροχημικών, που χρησιμοποιεί το πετρέλαιο ως πρώτη ύλη για πολλά χημικά προϊόντα, διαλύτες, λιπάσματα, φυτοφάρμακα, και συνθετικά, πλαστικά, απορρυπαντικά κλπ. Πρέπει πάντως να τονίσουμε ότι η οικονομική αξία των κοιτασμάτων ποικίλλει ανάλογα με πολλούς παράγοντες : τη σύσταση του πετρελαίου (ελαφριά ή βαρειά), την καθαρότητά του (αν περιέχει λ.χ. μεγάλες ποσότητες θείου), τη θέση του (επιφανειακό ή σε μεγάλο βάθος, χερσαίο ή θαλάσσιο, παράκτιο ή ωκεάνειο κλπ.), τη γεωλογική ή σεισμική δυσκολία της άντλησής του, τον βαθμό πολιτικής σταθερότητας ακόμα και το οικονομικό καθεστώς της εξόρυξης (υψηλή φορολογία ή αποικιακές συμβάσεις).

Μετά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Επανερχόμενοι στη γεωπολιτική, τα πιο πλούσια κοιτάσματα έχουν ανακαλυφθεί και πριν αλλά και μετά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Γι’ αυτό και η Βρετανική Αυτοκρατορία, ελέγχοντας άμεσα μεν το Ιράκ και τα εμιράτα του Περσικού Κόλπου έμμεσα δε το Ιράν, παρέμεινε μέχρι και τη δεκαετία του ‘50 στο παιγνίδι. Στο Ιράν ας πούμε το Ενωμένο Βασίλειο και η Anglo-Iranian Oil Company, η πρόγονος της BP (British Petroleum), έφτασαν να αποκομίζουν πολύ περισσότερα κέρδη από όσα η ιρανική μοναρχία. Η διαδικασία όμως της απο-αποικιοποίησης και της ανάδυσης του Τρίτου Κόσμου συνοδεύτηκε από σημαντικές αλλαγές. Οι δυτικές εταιρίες, ήδη αποκλεισμένες από τα κοιτάσματα της Σοβιετικής Ένωσης και του Μεξικού, παρακολούθησαν την ίδρυση του ΟΠΕΚ, του Οργανισμού Χωρών Εξαγωγής Πετρελαίου, το 1960 και στη συνέχεια την ίδρυση κρατικών εταιριών και τις εθνικοποιήσεις σε αρκετές παραγωγούς χώρες (1951 Ιράν - κρατικοποίηση από την κυβέρνηση Μοσαντέχ)

Η κύρια πηγή εξελίξεων όμως ήταν το παλαιστινιακό ζήτημα και η διαμάχη των αραβικών κρατών με το Ισραήλ. Ο πρώτος σημαντικός σταθμός ήταν το κλείσιμο της διώρυγας του Σουέζ από τον Νάσερ το 1956, που άνοιξε το δρόμο για την τεχνολογική καινοτομία των μεγάλων υπερπόντιων δεξαμενόπλοιων (τάνκερ) για τη μεταφορά του πετρελαίου. Το μεγάλο ταρακούνημα όμως ήρθε τη δεκαετία του ’70 με τις δύο μεγαλύτερες πετρελαϊκές κρίσεις, που μείωσαν δραματικά την προσφορά του πετρελαίου στην αγορά και αύξησαν κατακόρυφα την τιμή του. Η πρώτη ξέσπασε το 1973 κατά τη διάρκεια του πολέμου του Γιομ Κιπούρ, όταν οι αραβικές χώρες αποφάσισαν να σταματήσουν τις πωλήσεις πετρελαίου στις δυτικές, γιατί ενίσχυαν οικονομικά και στρατιωτικά το Ισραήλ. Η δεύτερη κρίση πυροδοτήθηκε το 1979 με την Περσική Επανάσταση και την εκδίωξη του Σάχη.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, καταναλώνοντας εκείνη την εποχή πάνω από το 1/4 της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και όντας απόλυτα εξαρτημένες από τις εισαγωγές, αντέδρασαν με μαστίγιο και καρότο, με ένα συνδυασμό συνεργασίας και καταναγκασμού : αφενός στη σύναψη δεσμών αμοιβαίας εξάρτησης με τις μοναρχίες του Κόλπου και αφετέρου στη χρήση της πολεμικής τους μηχανής για τη στήριξη του Ισραήλ και τον εκμηδενισμό κάθε πιθανού αντίπαλου δέους. Η άμεση στρατιωτική παρουσία στην περιοχή μέσα από ένα πλέγμα αμερικανικών βάσεων και κυρίως οι δύο πόλεμοι εναντίον του Ιράκ είναι τα πιο απτά παραδείγματα. Από την πλευρά τους τα αραβικά καθεστώτα βρήκαν υπό την προστατευτική αγκάλη του μεγάλου χωροφύλακα την ασφάλεια για να διατηρήσουν τα μεγάλα τους κέρδη. Την 1^η θέση παγκοσμίως μεταξύ των πετρελαϊκών εταιριών καταλαμβάνει η σήμερα 100 % κρατική σαουδαραβική Aramco (το όνομα σημαίνει Αραβο-αμερικανική Εταιρία), στην οποία η παραγωγή ενός βαρελιού αργού πετρελαίου στοιχίζει 2 δολάρια ενώ η χρηματιστηριακή τιμή πώλησής του είναι σήμερα πάνω από τα 67 δολάρια, καθιστώντας την πετρελαϊκή βιομηχανία μια από τις επικερδέστερες του κόσμου. Για να έχουμε μια εικόνα των μεγεθών ένα βαρέλι ισοδυναμεί με 159 λίτρα ή 42 αμερικάνικα γαλόνια (ή 0,15 ενός τόνου περίπου).

Γενικά, ολόκληρες χώρες προσανατόλισαν την οικονομική τους δραστηριότητα στο εξορυκτικό μοντέλο και οι κρατικές τους εταιρίες, ελέγχοντας μεγάλο τμήμα των κοιτασμάτων, ασκούν περισσότερη επιρροή στον καθορισμό των διεθνών τιμών. Απλά οι παραδοσιακές πολυεθνικές, αποκληθείσες στο παρελθόν και «μεγάλες αδελφές», διασφαλίζουν τα κέρδη τους χάρη στην επεξεργασία, τα παράγωγα του πετρελαίου και τα οργανωμένα δίκτυα πωλήσεων.

Οι ανταγωνισμοί της εποχής μας

Στα τέλη του 20^ου αιώνα προέκυψαν νέες ευκαιρίες. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου τα ενεργειακά δίκτυα του ανατολικού συνασπισμού ήταν υπό τον έλεγχο της Σοβιετικής Ένωσης, που εξήγε τα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου από τις περιοχές της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας και τα διοχέτευε και στην αχανή χώρα και στους ευρωπαϊκούς δορυφόρους της. Η κατάρρευσή της άφησε πολλά ανεκμετάλλευτα κοιτάσματα στα χέρια νέων ανεξάρτητων κρατών. Το βασικό τους πρόβλημα ήταν η μεταφορά των ενεργειακών πόρων, μιας και οι χώρες αυτές είναι περίκλειστες και δεν έχουν πρόσβαση σε θαλάσσιους δρόμους και αγορές, πλην της κινέζικης. Ο κύριος στόχος της ρωσικής πολιτικής, στηριγμένος και στα πλούσια ρωσικά αποθέματα, ήταν να διατηρήσει τον έλεγχο της διακίνησης, που θα της επέτρεπε αφενός μεν να αγοράζει φτηνά από τα νέα κράτη αφετέρου δε να πουλάει ακριβά στις χώρες κατανάλωσης και έτσι να μετατρέπει την ενεργειακή εξάρτηση σε πολιτική. Ας έχουμε υπόψη ότι στην εκμετάλλευση του φυσικού αερίου την 1^η θέση καταλαμβάνει η κρατική ρωσική εταιρία Gazprom. Από την αντίπαλη πλευρά, η υλοποίηση εναλλακτικών οδών μεταφοράς, που θα απέφευγαν το ρωσικό έδαφος, έγινε κεντρικό διακύβευμα των δυτικών χωρών και εταιριών. Αυτός είναι ο λεγόμενος «πόλεμος των αγωγών», ή κατά την προσφιλή ορολογία το «νέο μεγάλο παιγνίδι». Ο όρος «μεγάλο παιγνίδι» είχε γεννηθεί στη διάρκεια του 19^ου αιώνα για να περιγράψει τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό μεταξύ Βρετανίας και Ρωσίας για τον έλεγχο της Κεντρικής Ασίας και κυρίως του Αφγανιστάν, έναν έλεγχο, που αφορούσε εδάφη και εμπορικούς δρόμους. Αντίθετα, στο νέο «μεγάλο παιγνίδι» το λάφυρο είναι ο έλεγχος της μεταφοράς των ενεργειακών πόρων. Στον ανταγωνισμό αυτό δεν συμμετέχουν μόνο οι μεγάλες δυνάμεις αλλά και τα καθεστώτα της περιοχής και αρκετοί περιφερειακοί παίχτες (Περσία, Τουρκία, Πακιστάν κλπ.). Θα χρειαζόμασταν ολόκληρο βιβλίο για να περιγραφούν τα αντικρουόμενα σενάρια των αγωγών, μερικά υλοποιημένα, άλλα ήδη εγκαταλειμμένα και τα περισσότερα υπό διερεύνηση. Ήδη ο δημοσιευόμενος χάρτης του 2012 δεν είναι ακριβής. Ας συγκρατήσουμε πάντως δύο πράγματα : α) η οικονομική βιωσιμότητα των αγωγών προϋποθέτει συμφωνίες για την εγγύηση της τροφοδοσίας τους και β) ο κατάλογος των ενδιαφερόμενων καταναλωτών περιλαμβάνει και τις ισχυρές οικονομικές δυνάμεις της Ασίας, παραδοσιακές όπως η Ιαπωνία και αναδυόμενες όπως η Ινδία, άρα και τα σενάρια των διαδρομών ποικίλλουν.

Τέλος, η νέα ζώνη διεθνούς έντασης αφορά τη θάλασσα της Νότιας Κίνας και εμπλέκει την Κίνα, το Βιετνάμ, τη Μαλαισία, την Ινδονησία, τις Φιλιππίνες και την Ταϊβάν. Η Κίνα, η οποία στερείται σημαντικών κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, έχει αυξήσει ραγδαία τη ζήτηση και ήδη κατέχει τη δεύτερη θέση στην παγκόσμια κατανάλωση. Και εκτός από γιγαντιαία φράγματα, που κατασκευάζει με νεοαποικιακές συμφωνίες σε όλη την Αφρική, εκτός από αγωγούς είτε από τη Σιβηρία είτε από την Κεντρική Ασία, ενδιαφέρεται και για άμεση πρόσβαση στα κοιτάσματα των νησιών Σπράτλι. Να μη παραξενευτούμε λοιπόν, αν κάποια στιγμή δούμε αυτή την περιοχή στο προσκήνιο της διεθνούς επικαιρότητας.

Το φυσικό αέριο

Η ραγδαία αύξηση της σημασίας του φυσικού αερίου αντανακλά δύο παγκόσμιες διαδικασίες : Αφενός την αλλαγή στρατηγικής των μεγάλων εταιριών, που βλέπουν τα πετρελαϊκά αποθέματα να μειώνονται, και αφετέρου την εξελισσόμενη προσπάθεια απόκρουσης της κλιματικής αλλαγής και του φαινομένου του θερμοκηπίου, οφειλόμενου κυρίως στη χρήση στερεών καυσίμων. Μια σειρά από διεθνείς διασκέψεις με στόχο τη μείωση των αερίων εκπομπών είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση της συμμετοχής των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στο παγκόσμιο ενεργειακό μίγμα αλλά και την προώθηση του φυσικού αερίου, που θεωρείται - και είναι - φιλικότερο προς το περιβάλλον αλλά όχι και αθώο. Το βασικό πρόβλημα είναι πάντως η μεταφορά του. Χρειάζεται είτε υγροποίηση (μετατροπή δηλαδή σε LNG) για τη μεταφορά με δεξαμενόπλοια είτε διοχέτευση υπό υψηλή πίεση με αγωγούς.

Παράλληλα οι αμερικανικές αρχικά εταιρίες εφάρμοσαν και νέες, μη συμβατικές, μεθόδους εξόρυξης, χωρίς να πτοούνται ιδιαίτερα από κλιματικούς στόχους. Εξάλλου ο ίδιος ο Πρόεδρος Τραμπ χαρακτηρίζει «απάτη» την κλιματική αλλαγή ! Η νέα «Μεγάλη Ιδέα» της εποχής μας ακούει στο όνομα fracking, που στα ελληνικά αποδίδεται ως υδραυλική ρωγμάτωση, και αποτελεί μια μέθοδο όχι εξόρυξης κοιτασμάτων αλλά άντλησης αερίου και πετρελαίου, που βρίσκονται έγκλειστα σε σχιστολιθικά πετρώματα, με τη διοχέτευση νερού και χημικών ουσιών μέσα σ’ αυτά και τη διάσπασή τους. Επεκτείνεται ραγδαία και οι Ηνωμένες Πολιτείες έφθασαν, από το 1 % των ενεργειακών τους αναγκών το 2000, σήμερα να καλύπτουν μ’ αυτό πάνω από το 20 %. Έγιναν δηλαδή ξανά εξαγωγική χώρα όχι μόνο παραγώγων αλλά και αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου, πράγμα που έχει μειώσει και τη γεωπολιτική αξία της Μέσης Ανατολής. Είναι μακράν η πιο καταστροφική περιβαλλοντικά μέθοδος και έχει προκαλέσει μεγάλες διαδηλώσεις εναντίον της. Το ωραίο είναι ότι οι υπέρμαχοί του έχουν ιδρύσει ένα «Κέντρο Βιώσιμης Σχιστολιθικής Ανάπτυξης», που αποτελεί τον μεγαλύτερο ευφημισμό της σύγχρονης εποχής ! Το ανησυχητικό είναι ότι το fracking αρχίζει να διαδίδεται και σε άλλες χώρες και μάλιστα και σε κάποιες ευρωπαϊκές (Μεγάλη Βρετανία, Πολωνία, Ουκρανία κλπ.).

Ο βαλκανικός & μεσογειακός περίγυρος

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, κυρίως η Γερμανία, η Ιταλία και οι τέως ανατολικές χώρες, καλύπτει σήμερα το 1/3 των ενεργειακών αναγκών της από τις ρωσικές εισαγωγές φυσικού αερίου. Συνεπώς ο ενδιάμεσος χώρος μεταξύ των κοιτασμάτων, ρωσικών, αζερικών, τουρκμενικών κλπ., και των χωρών κατανάλωσης αποκτά γεωπολιτική σημασία λόγω της σχεδιαζόμενης διέλευσης αγωγών. Οι πιθανές νότιες διαδρομές των υδρογονανθράκων συναντούν τα κράτη του Καυκάσου, την Τουρκία και τα Βαλκάνια. Η Ρωσία προσπαθεί να διατηρήσει τον ηγεμονικό της ρόλο και με αύξηση των υποδομών αλλά και με διπλωματικές και στρατιωτικές πιέσεις. Δεν στερείται επιτυχιών, όπως αποδεικνύουν η κρίση της Γεωργίας αλλά και η πρόσφατη συμφωνία με την Τουρκία για την κατασκευή και δεύτερου αγωγού στον Εύξεινο Πόντο, που έχει συμβάλει και στην προσέγγιση των δύο χωρών στο συριακό πρόβλημα. Στα Βαλκάνια όμως, όπου το μόνο σοβαρό πολιτικό στήριγμα για την Ρωσία παραμένει η Σερβία, τα δυτικά χαρτιά οικονομικής ενσωμάτωσης και κυρίως η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποδεικνύονται ισχυρότερα. Τα εναλλακτικά σχέδια των αγωγών αφορούν κυρίως τον ήδη κατασκευαζόμενο ΤΑΡ για τη μεταφορικά αερίου από το Αζερμπαϊτζάν μέσω Τουρκίας, Ελλάδας και Αλβανίας στην Ιταλία και τους διασυνδετήριους πλευρικούς του για την τροφοδοσία της εσωτερικής βαλκανικής αγοράς, τον ελληνοβουλγαρικό IGB και τον Ιόνιο – Αδριατικό ΙΑΡ, που θα εκκινεί από την Αλβανία, και θα συνδέει Μαυροβούνιο, Βοσνία και Κροατία. Για τον πρόσφατα νεκραναστημένο ελληνο-ιταλικό ΙGΙ Ποσειδών θα γράψω στη συνέχεια.

Το νέο μεγάλο πεδίο διεθνούς ανταγωνισμού είναι τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου το κράτος του Ισραήλ αναδεικνύεται ως ο βασικός σύμμαχος των ΗΠΑ και των δυτικών εταιριών, κυρίως της αμερικανικής Exxon Mobil και δευτερευόντως της γαλλικής Total και της ιταλικής ΕΝΙ. Σε ρόλους δευτεραγωνιστών συμμετέχουν η Ελλάδα, η Κύπρος και η Αίγυπτος ενώ τον βασικό ρόλο του «κακού γείτονα» τον κρατάει η Τουρκία. Τα αποτελέσματα των ερευνών μέχρι στιγμής έχουν δείξει ένα πολύ μεγάλο κοίτασμα στην Αίγυπτο, το Zohr στα ανοιχτά των εκβολών του Νείλου, ένα μεγάλο στα ανοιχτά του Ισραήλ, το Λεβιάθαν, και 3 μάλλον μέτρια στα κυπριακά οικόπεδα. Η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων αυτών προϋποθέτει τη μεταφορά τους, είτε μέσω του αγωγού East Med, που θα περνάει και από όλη τη Δυτική Ελλάδα, είτε με υγροποίηση και θαλάσσια μεταφορά. Γι’ αυτό και σχεδιάζονται και νέοι τερματικοί σταθμοί υγροποιημένου φυσικού αερίου στα παράλια της Ελλάδας (ήδη κατασκευάζεται στην Αλεξανδρούπολη ενώ προβλέπονται στην Καβάλα και στη Θεσπρωτία) και της Κροατίας. Στο πλαίσιο αυτό ο ελληνο-ιταλικός Ποσειδών, ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα σχετίζεται και με το σχέδιο των εξορύξεων στην Ήπειρο, θα συνδέεται με τον EastMed και στο χερσαίο τμήμα του μπορεί να έχει και αντίστροφη φορά, ανάλογα με τη ζήτηση και την προσφορά.

Ολοκληρώνω τη βαλκανική παρένθεση με μια αναφορά στις εξορυκτικές δραστηριότητες. Εκτός από τη Ρουμανία, όπου συμπλήρωσαν 150 χρόνια, από τη δεκαετία του ’60 κλιμακώθηκαν σε μεγάλη έκταση στην Αλβανία και σε μικρότερη στη Γιουγκοσλαβία ενώ η Ελλάδα μπήκε στο παιγνίδι με την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων του Πρίνου από τη δεκαετία του 1970 (Η φτωχή σε κοιτάσματα Βουλγαρία στράφηκε στα πυρηνικά εργοστάσια). Για να βλέπουμε πάντως τη μεγάλη εικόνα, οι έρευνες δεν περιορίζονται στη Δυτική Ελλάδα αλλά σήμερα γίνονται σχεδόν παντού στα υπόλοιπα Βαλκάνια, και θαλάσσιες στην Αδριατική και τη Μαύρη Θάλασσα και χερσαίες.

Υπάρχει προοδευτικός εξορυκτισμός ;

Η πρόσφατη καπιταλιστική κρίση και η παγίδευση πολλών χωρών στη μέγγενη του δημόσιου χρέους, με την Ελλάδα ασφαλώς μεταξύ των πρώτων, έδωσε νέες ευκαιρίες στο πολυεθνικό εξορυκτικό κεφάλαιο, που συνεχίζει να χρησιμοποιεί τον γνωστό συνδυασμό πιέσεων και εκμαυλισμού απέναντι σε κυβερνήσεις, πρόθυμες κατά τα λοιπά να υποδυθούν το δικό τους ρόλο, του υπερασπιστή της «ανάπτυξης», του «εθνικού συμφέροντος» κλπ. Μπορούν εξάλλου να υπολογίζουν πάντα στην ενεργητική στήριξη εθνικών και διεθνών μηντιακών και κυρίως ακαδημαϊκών δικτύων.

Θα πρέπει ωστόσο να μη παραλείψω ότι κυρίως στη Λατινική Αμερική (Βενεζουέλα, Βολιβία και Εκουαδόρ) έγινε όντως προσπάθεια να εφαρμοστεί ένα εναλλακτικό μοντέλο, ο αποκληθείς «προοδευτικός εξορυκτισμός», με έμφαση στις εθνικοποιήσεις, την αξιοποίηση των εσόδων από το πετρέλαιο σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας και αναδιανομής και παράλληλα με την εκφώνηση ενός «πατριωτικού» λόγου για την υπεράσπιση της εθνικής ανάπτυξης και κυριαρχίας.

Στην πραγματικότητα όμως όλες ανεξαιρέτως οι κυβερνήσεις αποδείχτηκαν ανίκανες και απρόθυμες να ελέγξουν τις εξορυκτικές δραστηριότητες, όποιος και αν ήταν ο φορέας τους, και οι δυσμενείς επιπτώσεις παρατηρήθηκαν σ’ όλα τα μοντέλα και σ’ όλες περιπτώσεις εξορύξεων. Το μεγάλο πρόβλημα του εξορυκτικού μοντέλου αποδείχθηκε η ευπάθειά του απέναντι στις χρηματιστηριακές διακυμάνσεις των τιμών των πρώτων υλών, η λεγόμενη «ολλανδική ασθένεια». Σε κάθε άνοδο των τιμών ή σε κάθε ανακάλυψη νέων κοιτασμάτων, η έκρηξη των εσόδων επανεπενδύεται σε συγκεκριμένους τομείς, άμεσα συνδεδεμένους με την εξορυκτική βιομηχανία, ενώ την ίδια ώρα η αύξηση της συναλλαγματικής αξίας του νομίσματος οδηγεί στην εγκατάλειψη ολόκληρων παραγωγικών κλάδων, μιας και τα προϊόντα τους μπορούν πλέον να εισαχθούν σε φθηνότερες τιμές. Όμως η άνοιξη των ψηλών τιμών δεν διαρκεί για πάντα και η μονοκαλλιέργεια και ανισορροπία της οικονομίας εγκυμονεί μεγάλα προβλήματα και δημιουργεί φτώχεια. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα : Πριν από την πετρελαϊκή άνθηση της δεκαετίας του ’70 η Βενεζουέλα είχε το υψηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα της Νότιας Αμερικής. Ύστερα από 50 χρόνια η εικόνα εκατομμυρίων οικονομικών προσφύγων στα σύνορα με την Κολομβία και τη Βραζιλία είναι αρκούντως διδακτική ότι το όραμα της μετατροπής του ορυκτού πλούτου σε κοινωνική ευημερία αποτελεί φαντασίωση. Η πρόσκαιρη βελτίωση των οικονομικών δεικτών απλώς κρύβει τη μακροπρόθεσμη οικονομική ανισορροπία. Και καθώς η διαφθορά ανθεί, κάποιες εγχώριες ελίτ μπορεί να πλουτίζουν αλλά οι τοπικές κοινωνίες μπαίνουν σε ένα καθοδικό σπιράλ εξαθλίωσης, από το οποίο είναι αδύνατο να βγουν.

Στο βιβλίο του «Οι πόλεμοι του αύριο» ο γεωπολιτικός Πασκάλ Μπονιφάς κατατάσσει το πετρέλαιο σε μια από τις βασικές πηγές συρράξεων στη σύγχρονη εποχή, πράγμα που αποδεικνύουν οι διαρκείς συγκρούσεις και στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Ασία για την περιφρούρηση ή τη διεκδίκηση ενεργειακών πηγών. Και πριν από τις συγκρούσεις όμως η στρατιωτικοποίηση και η θυσία πολύτιμων πόρων στο βωμό των πολεμικών μηχανών επιβεβαιώνουν το δυσανάλογο κόστος του εξορυκτικού μοντέλου.    

Ατυχήματα και καταστροφές α) θαλάσσιες

Μια δυσμενέστατη συνέπεια των εξορύξεων, και σε καιρό ειρήνης, είναι φυσικά το βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές. Οι θάνατοι και οι τραυματισμοί από δυστυχήματα είναι σε παγκόσμιο επίπεδο οι περισσότεροι από κάθε άλλο βιομηχανικό κλάδο, ξεκινούν από παλιά και συνεχίζονται με αμείωτο ρυθμό στις μέρες μας, όπου υποτίθεται πως εφαρμόζονται «σύγχρονες» μέθοδοι. Τα περισσότερα από αυτά συνδέονται με τις θαλάσσιες εξορύξεις, όπου και οι καιρικές συνθήκες, οι άνεμοι κλπ., είναι πιο δύσκολες και διέξοδοι διαφυγής δεν υπάρχουν. Ο μεγαλύτερος φόρος αίματος πληρώθηκε το 1988 στη Βόρεια Θάλασσα, στα ανοιχτά της Σκωτίας, όταν 167 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους μετά από έκρηξη στην πλατφόρμα άντλησης πετρελαίου Piper Alfa.

Η βασική συνέπεια των θαλάσσιων εξορύξεων είναι οι ανεξέλεγκτες διαστάσεις των περιστατικών ρύπανσης με πιο εμφατικές περιπτώσεις :

- το ναυάγιο του δεξαμενόπλοιου Valdez της εταιρίας Exxon στις ακτές της Αλάσκας το 1989 (μπορεί επομένως τον 19^ο αιώνα το πετρέλαιο να έσωσε πολλές φάλαινες αλλά εξόντωσε άλλες τον 20^ο !)

- το άδειασμα τεράστιων ποσοτήτων από τις εγκαταστάσεις του Κουβέϊτ στη θάλασσα κατά την υποχώρηση του ιρακινού στρατού, προκειμένου να αποτρέψει αμερικανική επίθεση το 1991 (που συνοδεύτηκε και από την fake τηλεοπτική εικόνα του κορμοράνου)

- το ναυάγιο του δεξαμενόπλοιου Prestige του ρωσικού ομίλου Alfa Group στις ισπανικές ακτές του Βισκαϊκού κόλπου το 2002

- και την έκρηξη σε πλωτή εξέδρα άντλησης Deepwater Horizon της BP στον κόλπο του Μεξικού το 2010, που δημιούργησε μια πετρελαιοκηλίδα μεγαλύτερη από την έκταση της Ελλάδας και προκάλεσε ανυπολόγιστη ζημιά στα θαλάσσια και στα παράκτια χερσαία οικοσυστήματα και ανεργία στον πρωτογενή τομέα. Πρόκειται για το μεγαλύτερο μέχρι στιγμής περιστατικό θαλάσσιας ρύπανσης στην ιστορία.

Μια ακόμη σημαντική πληροφορία είναι ότι κυκλοφορούν σήμερα πάνω από 7.000 γιγαντιαία δεξαμενόπλοια μεταφοράς και δεκάδες χιλιάδες μικρότερα, συχνά με σημαίες ευκαιρίας, ελλιπείς προδιαγραφές και παραβίαση τόσο των κανόνων ασφαλούς ναυσιπλοΐας όσο και της εργατικής νομοθεσίας. Όπως γνωρίζετε, στον κλάδο πρωταγωνιστεί και το ελληνικό εφοπλιστικό κεφάλαιο, το οποίο ενίοτε συνδυάζει τη δραστηριότητα αυτή με άλλες επικερδέστερες (βλ. Noor 1). Τα πιο πολυσύχναστα θαλάσσια περάσματα είναι μακράν τα στενά του Χορμούζ στην είσοδο του Περσικού κόλπου και ο πορθμός της Μαλάκκας. Όλα αυτά τα πλοία διεκδικούν και διατηρούν σταθερό μερίδιο στη ρύπανση, καθώς, κάθε φορά που αδειάζουν το φορτίο τους, γεμίζουν με θαλασσινό νερό για να διατηρήσουν την ευστάθειά τους. Αυτό το νερό ξεπλένει τα υπολείμματα του πετρελαίου και καταλήγει φυσικά πίσω στη θάλασσα πριν από την επόμενη φόρτωση.

β) χερσαίες

Οι χερσαίες εξορύξεις από την άλλη επιφέρουν εξάντληση και κυρίως ρύπανση των υδατικών πόρων, επιφανειακών και υπόγειων. Η Ναόμι Κλάϊν έχει γράψει ότι στην πραγματικότητα το αντιεξορυκτικό κίνημα δεν είναι τόσο ένα κίνημα κατά των ορυκτών καυσίμων όσο υπέρ του νερού. Πέραν αυτού παρατηρούνται :

- ρύπανση γεωργικής γης από διαρροές και ανεξέλεγκτη απόθεση των αποβλήτων της εξόρυξης

- παραγωγή τοξικών αποβλήτων από τη χρήση χημικών ουσιών

- συνεχή επεισόδια εκρήξεων με μεγάλες περιβαλλοντικές συνέπειες

- άνοδος σεισμικότητας

- προβλήματα υγείας και τρομακτική αύξηση των καρκίνων

- καταστολή και εκδίωξη των τοπικών κοινοτήτων.

Τέτοια φαινόμενα δεν αφορούν μόνο τον Τρίτο Κόσμο αλλά και την καρδιά της Ευρώπης, λ.χ. στην Περιφέρεια Μπαζιλικάτα της Ιταλίας. Προσθέτω ένα παράδειγμα από το κάποτε ελπιδοφόρο Εκουαδόρ, όπου για διαρροή αποβλήτων στη ζούγκλα της Αμαζονίας κατηγορούνται και η πολυεθνική Texaco και η κρατική PetroΕcuador. Ωστόσο η πιο ακραία περίπτωση ρύπανσης και καταστροφής, με υπεύθυνη τη Shell, έχει συμβεί στη Νιγηρία, στους ευαίσθητους υγρότοπους του Δέλτα του Νίγηρα. Η κρατική καταστολή των λαϊκών αντιστάσεων έφτασε μέχρι τον απαγχονισμό 9 περιβαλλοντικών αγωνιστών με επικεφαλής τον εμβληματικό συγγραφέα Κεν Σάρο Ουίουα το 1995.

γ) Το «φιλικό» φυσικό αέριο

Οι δικές του συνέπειες μπορεί να μην έχουν τέτοια σημειακή ένταση αλλά είναι διάχυτες σε μεγάλη έκταση. Η διέλευση των μεγάλων αγωγών δεσμεύει τεράστιες εκτάσεις γεωργικής γης και υποβαθμίζει οικοτόπους. Πάνω απ’ όλα το συμπιεσμένο αέριο εγκυμονεί ένα διαρκή κίνδυνο έκρηξης και είναι υπεύθυνο για μια σειρά από πολύνεκρα ατυχήματα, το 1993 στη Βενεζουέλα, το 2004 στην Αλγερία και αλλού. Η φονικότερη έκρηξη αερίων υδρογονανθράκων καταγράφηκε το 1989 κοντά στην πόλη Ούφα της Σιβηρίας, όταν η διαρροή σε αγωγό υγραερίου κοντά σε σιδηροδρομική γραμμή προκάλεσε ανάφλεξη από τους σπινθήρες της μηχανής ενός διερχόμενου τραίνου με αποτέλεσμα τον θάνατο 462 ατόμων. Απλώς η καταστροφή επισκιάστηκε μπροστά στο ολοκαύτωμα του Τσερνόμπιλ. Ας μη ξεχνάμε επίσης ότι μια διαρροή μεθανίου, πολύ συχνή στο fracking, προκαλεί αύξηση της θερμοκρασίας 23 φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να ξέρουμε ότι είναι άλλο πράγμα η χρήση του φυσικού αερίου ως θερμαντικού μέσου και άλλο ως καύσιμης ύλης στη βιομηχανία.

Συμπέρασμα

Το εξορυκτικό μοντέλο απεικονίζει πολύ παραστατικά την αγριότητα και την καταστροφική τάση του καπιταλισμού. Οι προσπάθειες ελέγχου και μετριασμού, όπως λ.χ. οι νέοι κανονισμοί για τα δεξαμενόπλοια ή η νομοθετική απαγόρευση του fracking σε ορισμένες χώρες, κυρίως ευρωπαϊκές, αποδεικνύονται πολύ λίγες μπροστά στο αδυσώπητο κυνήγι του κέρδους και της δύναμης. Ενημερωτικά, το fracking έχουν απαγορεύσει Γαλλία, Γερμανία, Ιρλανδία, Βουλγαρία και πρόσφατα και η Ελλάδα αν και μ’ ένα στρεβλό τρόπο - δηλαδή δεν απαγόρευσε τη μέθοδο αλλά όρισε ότι, υπό το ισχύον πλαίσιο, τα σχιστολιθικά κοιτάσματα δεν είναι υδρογονάνθρακες, που επιστημονικά είναι. Ίσως μεγαλύτερη αξία έχει η μάχη για την πλήρη απαγόρευση ακόμη και των συμβατικών εξορύξεων, που έχει πετύχει κάποιες νίκες : απαγόρευση των χερσαίων στη Δανία, των θαλάσσιων στη Νέα Ζηλανδία και τη Μπελίζ της Κεντρικής Αμερικής, όλων στη Γαλλία αλλά από το 2040, μορατόριουμ στις θαλάσσιες στην τουριστική Κροατία, θέσπιση απαγορευμένων ζωνών στην Ισπανία, ύστερα από μεγάλους αγώνες, στα Κανάρια νησιά και τις Βαλεαρίδες, στην Πορτογαλία κλπ. Κινήματα πάντως εξακολουθούν να γεννιούνται όχι μόνο εναντίον των εξορύξεων αλλά και των αγωγών (όπως π.χ. το αντι-ΤΑΡ κίνημα στην Απουλία της Νότιας Ιταλίας ή παλιότερα στην Πέρδικα της Θεσπρωτίας).

Το σίγουρο είναι ότι η ιστορία του «μαύρου χρυσού» ναι μεν πλησιάζει προς τη δύση της αλλά θα εξακολουθήσει να γράφεται για αρκετές δεκαετίες ακόμα. Η επιτάχυνση του τέλους εξαρτάται κυρίως από την αντίσταση των ανθρώπων και των κοινωνιών, κυρίως εκείνων που έρχονται για πρώτη φορά αντιμέτωπες με τον εφιάλτη, όπως η δική μας.

Πάνω απ’ όλα οφείλουμε να προβληματιστούμε για το μέλλον της ενέργειας σε μια άλλη κοινωνία. Ακόμα κι’ αν η ενέργεια, που καταναλώνουν οι άνθρωποι για τις ατομικές τους ανάγκες, είναι μικρή σε σύγκριση μ’ αυτή, που απαιτεί καθημερινά η βιομηχανία και κυρίως η πολεμική μηχανή, αξίζει να προσπαθήσουμε για μια συνολική αλλαγή προτύπων και για τη θέσμιση μορφών συλλογικής ιδιοκτησίας και κοινωνικού ελέγχου και των φυσικών πόρων και των τεχνολογικών εξελίξεων.

Το Βουθρωτό και η αξία του

      Αναδημοσιεύω αυτό το κείμενο του 2010 θεωρώντας ότι διατηρεί την αξία του (το αντικείμενό του ούτως ή άλλως !)                                                                                                               

Με αίσθημα ευθύνης απέναντι στην Παμβώτιδα

ΚΟΙΝΗ ΔΗΛΩΣΗ

 

1. TOY ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ «ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ»

2. ΤΩΝ ΕΚΠΡΟΣΩΠΩΝ ΤΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ Δ.Σ. ΤΟΥ ΦΟΡΕΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΠΑΜΒΩΤΙΔΑΣ

Πέρασαν σχεδόν δέκα χρόνια από τη σύνταξη του πρώτου Σχεδίου Προεδρικού Διατάγματος για τη Λίμνη Παμβώτιδα από το Υπουργείο Περιβάλλοντος. Έκτοτε ακολούθησαν διάφορα Σχέδια, το καθένα χειρότερο από τα προηγούμενα, όπως έχει επισημάνει εύστοχα το Τμήμα Ηπείρου του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας κατά τη διάρκεια της δημόσιας διαβούλευσης επί ενός από αυτά:  «Οικονομικά συμφέροντα, πολιτικές σκοπιμότητες, παρασκηνιακές μεθοδεύσεις από ντόπιους παράγοντες, ανεπίσημα και ανυπόγραφα κείμενα, ολιγωρία και καθυστέρηση και από την Κεντρική Διοίκηση του Υπουργείου, είχαν ως αποτέλεσμα την παραγωγή ενός Σχεδίου Π.Δ., που μοναδικό στόχο είχε να ισορροπήσει όλα τα παραπάνω αντί να προστατεύσει τη λίμνη και το οικοσύστημά της … Αντί να είναι καλύτερο από τα προηγούμενα και να δημιουργεί ουσιαστικές προϋποθέσεις για την προστασία και διαχείριση της λίμνης, είναι το χειρότερο που έχει κατατεθεί έως τώρα » (αρ. πρωτ. ΤΕΕ/Τμ. Ηπ. 764/24-4-2012).

  Θεωρούμε ότι οι παραπάνω  επισημάνσεις του ΤΕΕ ισχύουν ακόμη περισσότερο για το σημερινό υπό διαβούλευση Σχέδιο, το οποίο, παρά τις όποιες διαφοροποιήσεις, είναι άκρως εχθρικό και καταστροφικό για την Παμβώτιδα, καθώς μεταξύ άλλων:

  1) Αντί να προβλέψει την τμήση του αναχώματος, που κατασκεύασε η χούντα στην περιοχή της Αμφιθέας και να προβλέψει την επανασύνδεση της υδάτινης επιφάνειας της λίμνης με τις κύριες πηγές τροφοδοσίας της, έρχεται να διαιωνίσει την παρουσία του.

  Ακόμα χειρότερα, νομιμοποιεί ρητά τη μεγαλύτερη ίσως απειλή αυτής της περιόδου για τη συνολική ανάταξη του λιμναίου οικοσυστήματος, τις ναυταθλητικές εγκαταστάσεις και δραστηριότητες στον υδροβιότοπο Α4.1 πίσω από το ανάχωμα της Αμφιθέας. Συγκεκριμένα το Σχέδιο ορίζει ότι «επιτρέπονται οι εγκαταστάσεις και υποδομές για τη διεξαγωγή αγωνιστικών εκδηλώσεων τοπικού – εθνικού ή διεθνούς επιπέδου και όλων των συναφών δραστηριοτήτων (κίνηση σκαφών συγκοινωνίας, αθλητισμού και αναψυχής) ». Είναι προφανές ότι το Σχέδιο δίνει το πράσινο φως όχι μόνο στη γιγάντωση του παράνομα κατασκευασμένου ναυταθλητικού στίβου αλλά και στα «οράματα» τουριστικής ανάπτυξης της συγκεκριμένης ζώνης, αξιοποιώντας την παρουσία του καθαρού νερού από τις πηγές τροφοδοσίας. Στην πραγματικότητα η αποκατάσταση των φυσικών και βιολογικών λειτουργιών ολόκληρης της λίμνης, την κρίσιμη κατάσταση της οποίας δεν παραλείπουν κατά τα λοιπά να επισημαίνουν οι πάντες, θυσιάζεται στο βωμό των σχεδίων για τη συγκεκριμένη ζώνη.

  Θεωρούμε ότι δεν επιτρέπεται να παίζουμε ! Η μόνη επιθυμητή παρέμβαση στην περιοχή είναι η τμήση του αναχώματος και η σταδιακή αποκατάσταση της επικοινωνίας της Παμβώτιδας με τις παραδοσιακές πηγές τροφοδοσίας της. Γι’ αυτό και είναι επείγουσα η σύνταξη σχετικής υδραυλικής μελέτης.

  2) Νομιμοποιεί την μετατροπή του τεράστιου υγροβιότοπου Ανατολής - Κατσικά σε χερσαία έκταση με συνέπεια τον αφανισμό των υγρολιβαδικών εκτάσεων, όπου προ της κατασκευής του άλλου αναχώματος γινόταν η εναπόθεση του οργανικού φορτίου της λίμνης και ο φυσικός της αυτοκαθαρισμός. Επισημαίνουμε ενδεικτικά, ότι η ζώνη Β.5.1 (υδροβιότοπος Ανατολής) χαρακτηρίζεται ως περιοχή «Οικοανάπτυξης», στην οποία προβλέπεται η δημιουργία Μητροπολιτικού Πάρκου με «ήπια» δόμηση και «ήπιες» εγκαταστάσεις, που θα φτάνουν στα όρια της λίμνης, καθώς δεν υπάρχει καμία αναφορά σε όρια αδόμητης ζώνης.

  Ο Σύλλογος Προστασίας Περιβάλλοντος Ιωαννίνων και οι προταθέντες απ’ αυτόν εκπρόσωποι οικολογικών οργανώσεων στο νέο Δ.Σ. του Φορέα Διαχείρισης έχουμε κάθε διάθεση να συμβάλουμε εποικοδομητικά στο δημόσιο διάλογο για ένα Π.Δ. με ουσιαστικό σκοπό την προστασία και αποκατάσταση του οικοσυστήματος και της βιοποικιλότητας της περιοχής. Θα παρουσιάσουμε μάλιστα αναλυτικά και δημόσια τις απόψεις μας για κάθε επιμέρους σημείο του Σχεδίου, όπως κάναμε και στο παρελθόν. Ομοίως έχουμε κάθε διάθεση να συμβάλουμε στη λειτουργία του Φορέα Διαχείρισης, με γνώμονα όμως την προστασία της Λίμνης και όχι την εξυπηρέτηση συμφερόντων.

 

Επειδή λοιπόν αισθανόμαστε ως βασικό μας καθήκον την ανάταξη του οικοσυστήματος της Παμβώτιδας και όχι την τήρηση πολιτικών ισορροπιών, δηλώνουμε δημόσια και προς κάθε κατεύθυνση ότι η συγκεκριμένη υποχώρηση και αυτής της Κυβέρνησης στα κατ’ εξοχήν καίρια προβλήματα διαχείρισης αποτελεί για μας «αιτία πολέμου» και μας οδηγεί στην απόρριψη του παρόντος Σχεδίου. Δηλώνουμε επίσης ότι δεν πρόκειται να αποδεχθούμε ρόλους χειροκροτητή της καταστροφής της Παμβώτιδας.

  Θεωρούμε επίσης ότι το καθήκον αυτό αφορά άμεσα όχι μόνον εμάς αλλά και όλους τους εμπλεκόμενους φορείς :

- Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και γενικά την επιστημονική κοινότητα

- Τους επιστημονικούς συμβούλους της Πολιτείας, την Επιτροπή «Φύση 2000», το Τεχνικό Επιμελητήριο και το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο.

- Τις αυτοδιοικητικές παρατάξεις και τους συλλογικούς φορείς της περιοχής.

Τους καλούμε όλους να αντιταχθούν με δημόσιο και σαφή λόγο στις επιχειρούμενες μεθοδεύσεις.

  Πάνω απ’ όλους όμως αυτό το καθήκον αφορά τη Γιαννιώτικη κοινωνία, η οποία είναι στενά συνδεδεμένη με τη λίμνη και δεν πρέπει να σιωπήσει μπροστά στην απαξίωσή της. Το παράδειγμα της καταστροφής της λίμνης Κορώνειας στο όνομα της «ανάπτυξης» είναι και κοντινό και χρονικά πρόσφατο ! Βρισκόμαστε όλοι μπροστά στις ευθύνες μας !

Γιάννενα, 13 Ιανουαρίου 2019

Ο Πρόεδρος του Δ.Σ.

του «Συλλόγου Προστασίας Περιβάλλοντος Ιωαννίνων»

Αδαμάντιος Ζώλας

Οι εκπρόσωποι των οικολογικών οργανώσεων στο Δ.Σ. του Φορέα Διαχείρισης Λίμνης Παμβώτιδας

1)          Αποστόλης Κοκορδάτος (τακτικό μέλος)

2)          Γιάννης Παπαδημητρίου (αναπληρωματικό μέλος)

Iδρύθηκε η "Διεθνής των ποταμών"

Τη φορά αυτή τα νέα, που έρχονται από το Σαράγιεβο, είναι καλά ! Από τις 27 μέχρι τις 29 του Σεπτέμβρη η πόλη φιλοξένησε την 1η Ευρωπαϊκή Συνάντηση για τα ποτάμια με τη συμμετοχή 250 ανθρώπων από 30 συνολικά χώρες, μελών περιβαλλοντικών οργανώσεων, ακτιβιστών, επιστημόνων και φυσιολατρών. Η Συνάντηση, που διοργανώθηκε από μια συμμαχία περιβαλλοντικών οργανώσεων με κεντρικό τον ρόλο της αυστριακής Riverwatch (Παρατηρητήριο Ποταμών) και της βοσνιακής Center for Environment (Κέντρο για το Περιβάλλον), αποφάσισε τη μετατροπή της σε μόνιμο θεσμό και η επόμενη διοργάνωση θα φιλοξενηθεί το 2020 στην Πορτογαλία.

Στο επίκεντρο της Συνάντησης τέθηκε ο συντονισμός του αγώνα ενάντια στην απειλή της κατασκευής νέων υδροηλεκτρικών φραγμάτων αλλά και για την αποκατάσταση των ποταμών με την κατεδάφιση των παλιών. Πρόκειται για επείγουσα ανάγκη, καθώς, όπως επισημαίνει και το Δίκτυο «Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος» (Εuropean Εnviromental Βureau), σχεδόν τα 2/3 των υδάτινων δρόμων της Ευρώπης είναι σε κακή οικολογική κατάσταση και έχουν υποβαθμιστεί σε βαθμό να μη μπορούν πλέον να φιλοξενήσουν λειτουργικά οικοσυστήματα. Ίσως η πιο βασική απειλή για την υγεία τους είναι η τερατώδης εξάπλωση της υδροηλεκτρικής ενέργειας με 25.000 μονάδες παραγωγής στις χώρες της Ε.Ε., χωρίς να περιλαμβάνονται καν τα «μικρά υδροηλεκτρικά», το όριο των οποίων είναι ούτως ή άλλως αμφιλεγόμενο (στη χώρα μας λ.χ. πριν από 20 χρόνια το όριο ήταν στα 5 MW και σήμερα έχει ανέβει στα 15). Σε παγκόσμια κλίμακα τα οικοσυστήματα του γλυκού νερού παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη απώλεια βιοποικιλότητας με εξαφάνιση του 81% της πανίδας τους ενώ 500 με 750 εκατομμύρια ανθρώπων υποφέρουν από άμεσες ή έμμεσες επιπτώσεις των φραγμάτων. Παλιότερα μάλιστα είχαν διοργανωθεί και 3 παγκόσμια συνέδρια φραγματοπαθών πληθυσμών.

Η επιλογή του τόπου της Συνάντησης δεν ήταν τυχαία. Η μοναδική περιοχή στην Ευρώπη, που διατηρεί σε σημαντικό βαθμό ελεύθερα τα ποτάμια της, είναι τα Βαλκάνια. Η μεγάλη οικολογική αξία των βαλκανικών ποταμών έχει αρχίσει να γίνεται αντικείμενο παγκόσμιου επιστημονικού ενδιαφέροντος, η δε προστασία της πολιτικής κινητοποίησης. Το σύμβολο του Συνεδρίου ήταν οι γενναίες γυναίκες της Κρούζιτσα, ενός μικρού οικισμού της Κεντρικής Βοσνίας, που σταμάτησαν με τα σώματά τους τις μπουλντόζες και μέχρι να κερδίσουν την πρώτη δικαστική τους μάχη περιφρουρούσαν με 24ωρες βάρδιες το ποτάμι τους ! Χωρίς να μπορούν να κρύψουν τα δάκρυά τους, έγιναν δεκτές με επευφημίες από το σώμα των συνέδρων.

Η επικέντρωση στα Δυτικά Βαλκάνια δικαιώνεται από τους αριθμούς. Από τα αξιολογημένα 35.000 χιλιόμετρα ποταμών στην περιοχή το 30 % βρέθηκε να είναι σε κατάσταση σχεδόν παρθένα (το αντίστοιχο ποσοστό στις χώρες βορείως των Άλπεων είναι κάτω από 10 %) και πάνω από 50 % σε καλή κατάσταση, χωρίς μεγάλες υδρομορφολογικές τροποποιήσεις. Οι θετικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα είναι προφανείς : 69 είδη ιχθυοπανίδας ενδημούν στα βαλκανικά ποτάμια και πουθενά αλλού στον κόσμο ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο το 28 % των απειλούμενων ειδών διασώζονται εδώ. Για να μην επεκταθούμε στη ζωή και την οικονομία των παραποτάμιων πληθυσμών, το πολιτιστικό απόθεμα και τις τεράστιες δυνατότητες για φυσική ζωή, αναψυχή και τουρισμό. Συνεπώς τα βαλκανικά ποτάμια αξίζουν και με το παραπάνω τον επίζηλο τίτλο «γαλάζια καρδιά της Ευρώπης».

Το ζήτημα είναι ότι ο θησαυρός αυτός έχει μπει στο στόχαστρο των υδροηλεκτρικών λόμπυ. Ούτε λίγο ούτε πολύ 2.800 είναι τα εν εξελίξει σχέδια κατασκευής υδροηλεκτρικών έργων, μεγάλων και «μικρών» στα Δυτικά Βαλκάνια, ακόμη και σε περιοχές προστασίας, σε εθνικά πάρκα κλπ. Ασφαλώς οι επιδιώξεις εταιριών και κυβερνήσεων διευκολύνονται από το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες της περιοχής, μη ανήκοντας στην Ε.Ε., δεν καλύπτονται από το θεσμικό πλαίσιο της Οδηγίας 2000/60 και της συναφούς νομοθεσίας. Δεν είναι φυσικά τυχαίο που πολύ συχνά οι ευρωπαϊκές εταιρίες αναλαμβάνουν την κατασκευή των φραγμάτων ή οι ευρωπαϊκές και παγκόσμιες αναπτυξιακές τράπεζες που τα χρηματοδοτούν.

       Η ελληνική συμμετοχή αρίθμησε 9 μέλη, τα περισσότερα από τις οικολογικές οργανώσεις των Ιωαννίνων ενώ εκπροσωπήθηκαν και οι κινήσεις υπεράσπισης της Μεσοχώρας και πολιτών Ηλιούπολης, και 3 παρουσιάσεις με τίτλους «Αγώνες εναντίον των φραγμάτων και των εκτροπών ποταμών στη Βορειοδυτική Ελλάδα», «Αχελώος SOS» και «Ποτάμια και ρέματα στην Αττική». Στο μακρύ οδικό ταξίδι μας μέσα από 3 βαλκανικές χώρες προς το Σαράγιεβο είχαμε την ευκαιρία να «θαυμάσουμε» ορισμένα από τα «επιτεύγματα» της προηγούμενης γενιάς φραγμάτων, κατασκευασμένων επί «υπαρκτού σοσιαλισμού». Στο μεγαλύτερο απ’ αυτά, στον ποταμό Πίβα του Μαυροβουνίου, συναντήσαμε ομίχλη και κρύο σε μια ηλιόλουστη κατά τα λοιπά μέρα ! Και στον «ελεύθερο κόσμο» όμως, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη χώρα μας, ο αναπτυξιακός μύθος των υδροηλεκτρικών φραγμάτων έχει προκαλέσει ουκ ολίγες καταστροφές και φυσικά, χωρίς την επαγρύπνηση των κινημάτων, απειλεί να τις συνεχίσει.

    Η Συνάντηση του Σαράγιεβο εξέδωσε Διακήρυξη με διεκδικητικό πλαίσιο απέναντι στα όργανα της Ε.Ε., τους διεθνείς χρηματοδοτικούς θεσμούς και τις εθνικές κυβερνήσεις, όπου, μεταξύ των άλλων, καλεί σε διακοπή της χρηματοδότησης της υδροηλεκτρικής ενέργειας, απόρριψη του χαρακτηρισμού της ως «πράσινης» και «ανανεώσιμης», υιοθέτηση ενός Οικολογικού Διαχειριστικού Σχεδίου για τα βαλκανικά ποτάμια με καθιέρωση περιοχών απαγόρευσης υδροηλεκτρικών ενώ περιλαμβάνει και γενικότερα αιτήματα διαφάνειας, συμμετοχής των πολιτών, ενεργειακής μετάβασης κλπ. Τα αιτήματα στηρίζουν τον στόχο της Ευρωπαϊκής Οδηγίας-Πλαίσιο 2000/60 να επανέλθουν τα ποτάμια σε καλή οικολογική κατάσταση μέχρι το 2027 αλλά επισημαίνουν τις αναγκαίες προϋποθέσεις, ώστε να μην παραμείνει απλό ευχολόγιο.

Άλλες δύο εξελίξεις παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον : Η πρώτη είναι η σχετική πολιτική, νομική και επιστημονική καμπάνια εναντίον των φραγμάτων με τίτλο «Σώστε τη γαλάζια καρδιά της Ευρώπης», που έχει ξεκινήσει με κοινή πρωτοβουλία 2 περιβαλλοντικών οργανώσεων, της προαναφερθείσας Riverwatch και της γερμανικής Euronatur (Ευρωπαϊκό Ταμείο Φυσικής Κληρονομιάς) και έχει οδηγήσει στη δημιουργία του δικτύου «Balkan rivers» (Βαλκανικοί ποταμοί) με επικέντρωση σε 3 περιοχές - κλειδιά : Στον ποταμό Σάβο στη Σλοβενία και την Κροατία, στο εθνικό πάρκο του Μάβροβο της (ΠΓΔ) Μακεδονίας και στον ποταμό Αώο/Βιόσα κυρίως στην Αλβανία και δευτερευόντως στην Ελλάδα.

Η δεύτερη διαδικασία έχει τα χαρακτηριστικά αντεπίθεσης. Ξεκινώντας εδώ και πολλά χρόνια από τις ΗΠΑ αλλά πλέον με ραγδαία επέκταση και σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες και ιδιαίτερα στη Γαλλία, κερδίζει έδαφος η ιδέα της αποκατάστασης των ποταμών με την κατεδάφιση χιλιάδων παλιών, και ούτως ή άλλως εξαντλημένων από την εναπόθεση φερτών υλών, φραγμάτων. Είναι μια προοπτική, που αξίζει να τη βάλουμε στην ημερήσια διάταξη και στη χώρα μας.   

1η Μπιενάλε Δυτικών Βαλκανίων στα Γιάννενα

    

Για το περιεχόμενο και τους σκοπούς της Μπιενάλε με τον βασικό άξονα "η παράδοση εκ νέου" μπορείτε να μάθετε περισσότερα στον σύνδεσμο  https://bowb.org/. Το αντικείμενο αυτού του σύντομου κειμένου θα είναι οι άλλες δύο έννοιες του τίτλου, «Δυτικά Βαλκάνια» και «στα Γιάννενα».

    Κατ’ αρχήν η έννοια «Δυτικά Βαλκάνια», αν και σχετικά πρόσφατη, παρουσιάζει μια, τυπικά βαλκανική, πολυπλοκότητα. Προέκυψε ως παραπροϊόν των αιματηρών γιουγκοσλαβικών πολέμων και αρχικά είχε χαρακτήρα αποκλεισμού, προκειμένου να διαχωριστεί η περιοχή σε χώρες άξιες προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ρουμανία, Βουλγαρία) και ανάξιες ως ζώνες συγκρούσεων, αποσταθεροποίησης κλπ. Αντανακλούσε δηλαδή την ίδια στερεοτυπική και οριενταλιστική πρόσληψη, που είχε παλιότερα ο όρος Βαλκάνια συνολικά, όπως έχει αναλύσει σ’ ένα διορατικό κείμενό της η Βουλγάρα ιστορικός Μαρία Τοντόροβα. Όπως όμως συμβαίνει συχνά στην ιστορία των εννοιών, ο χρόνος τροποποίησε τη σημασία της και έδρασε υπέρ της καθιέρωσης γεωγραφικών κριτηρίων, σε σημείο ώστε να θεωρείται και η Ελλάδα, μέλος της Ε.Ε., τμήμα των Δυτικών Βαλκανίων. Βεβαίως απομένουν να γίνουν ακόμη πολλά μέχρι να εμπεδωθεί ως ζώνη οικονομικών, εμπορικών, τουριστικών και ασφαλώς πολιτιστικών ανταλλαγών. Υπό αυτή την οπτική η έννοια «Δυτικά Βαλκάνια» είναι μια έννοια για το μέλλον, μια έννοια υπό κατασκευή. 

     Τα Γιάννενα καλούνται να διεκδικήσουν ένα πρωταγωνιστικό ρόλο στο μέλλον αυτό. Όχι μόνο λόγω της γεωγραφικής θέσης της πόλης στο βορειοδυτικό άκρο της Ελλάδας, όχι μόνο λόγω της σπουδαίας ιστορίας της ως εμπορικό, διοικητικό και πνευματικό κέντρο βαλκανικής εμβέλειας αλλά και λόγω της ζωντανής σχέσης, που διατηρεί και με την παράδοση και με τον σύγχρονο πειραματισμό, και ασφαλώς λόγω της ύπαρξης ενός αξιόλογου σύγχρονου πνευματικού και καλλιτεχνικού δυναμικού.

Με στόχο λοιπόν τον ενεργό βαλκανικό ρόλο στο επίπεδο του πολιτισμού ξεκινάει, φιλόδοξα αλλά προσγειωμένα, αυτός ο νέος πολιτιστικός θεσμός και είναι στο χέρι της πόλης, όχι μόνο των θεσμών της όσο κυρίως των ανθρώπων της, να τον αγκαλιάσουν. Ο χρόνος θα δείξει την εμβέλεια και την αντοχή του.

Ένα φόρουμ για το ταξίδι

Χθες το βράδι πήρα μέρος σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση στον Ελεύθερο κοινωνικό χώρο Αλιμούρα με θέμα «Για μια κριτική στον σύγχρονο τουρισμό». Αφορμή ήταν η έκδοση του τέταρτου τεύχους του περιοδικού Kaboom, το οποίο φιλοξενεί και σχετικό αφιέρωμα.

Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του κινήματος στην πόλη, που επιχειρείται μια συζήτηση για την ουσία του τουρισμού κεντραρισμένη στη βασική διάκριση μεταξύ ταξιδιώτη και τουρίστα. Στα πλαίσια του Κοινωνικού Φόρουμ Ιωαννίνων είχαμε επιχειρήσει τη δεκαετία του 2000 να ανοίξουμε το θέμα, έχω διασώσει μάλιστα το κείμενό μου, που φιλοδοξούσε να έχει χαρακτήρα εισήγησης. Εξίσου ενδιαφέρον είναι ότι μερικά χρόνια αργότερα επιχειρήσαμε και έμπρακτα μια «εναλλακτική» εκδρομή στη γειτονική Αλβανία, στο Βουθρωτό και το Αργυρόκαστρο. Όσο κι' αν μια δεκαετία μνημονίων έχει περιορίσει δραματικά τη δυνατότητα των περισσοτέρων να ταξιδεύουμε, θεωρώ ότι το κείμενο εκείνο διατηρεί την επικαιρότητά του και το δημοσιεύω αυτούσιο.

  --- 

Γνωρίζω κάποιους ανθρώπους σ’ αυτή την πόλη, που συμμερίζονται την αγάπη μου για τα ταξίδια. Με εξαίρεση όμως ορισμένες πολύ ειδικές μορφές διοργάνωσης «ταξιδιών» (λ.χ. οι εκδρομές του ορειβατικού συλλόγου) ή κάποιες ιδιωτικές συζητήσεις, η οποιαδήποτε συζήτηση και κυρίως η οποιαδήποτε πρακτική οργανωμένου ταξιδιού χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των τουριστικών πρακτορείων, την εμπορευματοποίηση της ταξιδιωτικής εμπειρίας και την τυποποίησή της στα χαμηλότερα δυνατά ποιοτικά επίπεδα.

Η βιομηχανία της τουριστικής αναψυχής ανήκει στις λεγόμενες βιομηχανίες του ελεύθερου χρόνου. Ο ελεύθερος χρόνος, αν και στις μέρες μας υπάρχει σε ιστορικά πρωτοφανείς ποσότητες για όλους και για τα λαϊκά στρώματα, εντούτοις στραγγαλίζεται από τα νεοφιλελεύθερα προτάγματα του ανταγωνισμού, θυσιάζεται στο βωμό της «επιτυχίας» και των δημοσίων σχέσεων και διαστρέφεται από τον καταναλωτισμό. Παρ’ όλα αυτά θεωρώ ότι η διαχείριση και η ανάκτηση του ελεύθερου χρόνου είναι πεδίο πάλης για την κοινωνική αλλαγή και μάλιστα με όρους συγκριτικά καλύτερους από οποιοδήποτε άλλο μέτωπο κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Επιστρέφοντας ξανά στο ταξίδι, οι ομάδες και τα άτομα, που, περισσότερο ή λιγότερο, απαγκιστρώνονται από τα κυρίαρχα πρότυπα αναψυχής, επιβάλλεται να μην περιοριστούν σ’ ένα περιθωριακό ρόλο «πρότυπου ταξιδευτή» αλλά να λειτουργήσουν παιδευτικά, να παρέμβουν δηλ. πολιτικά ενάντια στο σημερινό σύστημα αναψυχής, την μετατροπή των πολιτών σε καταναλωτές και την αδιαφορία για τα (οποιαδήποτε) κοινά. Με επίγνωση ότι η αλλαγή των τουριστικών στερεοτύπων από μόνη της δεν σημαίνει άρνηση της εμπορευματοποίησης - αντίθετα πολλές φορές οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού είναι απλώς η εμπροσθοφυλακή του μαζικού τουριστικού ρεύματος -, εντούτοις μπορεί να συμβάλει στην πολιτιστική ανάταση και στην αυτοκριτική στάση των υποψήφιων ταξιδιωτών. Θεωρώ ιδιαίτερα χρήσιμη τη διαμόρφωση στην πόλη μας ενός δημόσιου χώρου ανταλλαγής απόψεων και οργάνωσης προτάσεων για το ταξίδι, που ίσως να αποτελέσει μια εναλλακτική επιλογή και διέξοδο για, περισσότερους από όσους αυτή τη στιγμή φανταζόμαστε, ανθρώπους.

Ορισμένοι κοινοί τόποι της συνεύρεσης αυτής θα μπορούσαν να είναι :

- η θεώρηση του ταξιδιού ως ουσιαστικής επαφής με τις κοινωνίες υποδοχής (λ.χ. με τη βίωση του καθημερινού τους ρυθμού, με τη χρήση των δημόσιων μέσων συγκοινωνίας κλπ.) αντί του ενσταβλισμού σε τουριστικά γκέτο και της απομόνωσης στο μικρόκοσμο ενός γκρουπ

- η κριτική της επιλογής ταξίδι «για λόγους κύρους», με στόχο δηλ. την κοινωνική επίδειξη στον χώρο μόνιμης παραμονής, με αντίτιμο πολλές φορές την πλήξη. Στην περίπτωση αυτή θεωρώ προτιμότερη επιλογή τη μηδενική, δηλ. την αποφυγή του ταξιδιού

- η συμβολή στην αυτοκριτική στάση του υποψήφιου τουρίστα και στη συνειδητοποίηση των ευθυνών του απέναντι στις κοινωνίες υποδοχής

- ο συνδυασμός οργανωμένου και αυθόρμητου στοιχείου στην ταξιδιωτική εμπειρία 

Η θεματολογία και τα πεδία δραστηριοποίησης θα μπορούσαν να είναι εξίσου πολλά :

- η παρουσίαση εμπειριών και φωτογραφιών από συγκεκριμένα ταξίδια, η ανταλλαγή πληροφοριών, η παρουσίαση βιβλίων κλπ.

- η διοργάνωση ταξιδιών με τους δικούς μας όρους

- η διοργάνωση εκδηλώσεων με θέματα το ταξίδι, την τουριστική βιομηχανία, την αναζήτηση του «άλλου» τουρισμού κλπ.

- η συζήτηση για τη μορφή και το μέλλον του ταξιδιού στην περιοχή της Ηπείρου, η κριτική του κυρίαρχου μοντέλου τουριστικής (και οικονομικής) ανάπτυξης και η προώθηση των ήπιων και εναλλακτικών μορφών.

Ενάντια στην εθνικιστική υστερία στο τοπικό επίπεδο

Αντιεθνικιστικές μνήμες από τη μακεδονική διαμάχη στα Γιάννενα

Διαβάζω όλο και συχνότερα την εκτίμηση ότι η ελληνική κοινωνία βρίσκεται μπροστά στην ανάδυση ενός φασιστικού κόμματος, στην προοπτική του εκφασισμού της κλπ. Παρότι κανείς δεν μπορεί να το αποκλείσει, θεωρώ ότι η έκφραση βεβαιότητας υποτιμά την τεράστια διαφορά στους κοινωνικούς συσχετισμούς μεταξύ της πρώτης έξαρσης της σύγχρονης μακεδονομαχίας κατά την δεκαετία του ’90 και της σημερινής εποχής. Όσοι το παραβλέπουν, είτε είναι μικρής ηλικίας και δεν πρόλαβαν να αφομοιώσουν το κλίμα και τα γεγονότα εκείνης της δεκαετίας είτε είναι μεγαλύτεροι αλλά στην καλύτερη περίπτωση δεν τα αντιλήφθηκαν ενώ στη χειρότερη συνέβαλαν σ’ αυτά.   

Η μακεδονική υστερία του 1992 δεν ήταν «άλλη μία», έστω και ασυνήθιστη, έξαρση εθνικισμού στην ελληνική κοινωνία αλλά μία τομή, ένα «συμβάν» κατά την προσφιλή σήμερα ορολογία, που επηρέασε καθοριστικά τις πολιτικές μετατοπίσεις και τους συσχετισμούς. Η καταθλιπτική στοίχιση της συντριπτικής πλειοψηφίας πίσω από τις εθνικιστικές ονειρώξεις, η ανάδειξη πολιτικών τσαρλατάνων, η διαπόμπευση κάθε αντίθετης άποψης από επιθετικά πρωτοσέλιδα και τηλεδικαστήρια, και, ως αποκορύφωμα, μια σειρά ποινικών διώξεων και καταδικών καθαρά και μόνο λόγω έκφρασης της αντίθετης άποψης είναι η μαύρη κληρονομιά της δεκαετίας του ’90.

Η Αριστερά δεν έμεινε σε καμιά περίπτωση ανεπηρέαστη. Όχι μόνο επειδή ένα κομμάτι της, και κυρίως ο ΣΥΝ, πήρε μέρος στο συλαλητήριο της Θεσσαλονίκης αλλά και επειδή οι εξελίξεις σταδιακά παρήγαγαν μια βαθειά διαιρετική τομή στο εσωτερικό της, σχηματικά μεταξύ της Αριστεράς των «εθνικών στόχων» και αυτής της «βαλκανικής φιλίας». Από την άποψη αυτή είναι χαρακτηριστική η αντιμετώπιση του ΚΚΕ, που, ενώ στο μακεδονικό πρόβλημα πάνω-κάτω είχε τις ίδιες θέσεις με σήμερα («όχι στα συλαλητήρια – δεν υπάρχει μακεδονική μειονότητα»), τότε μεν υπέστη συστηματικό μπούλιγκ από τη νέα εθνικοφροσύνη ενώ στις μέρες μας αναγνωρίζεται, συχνά από τους ίδιους ανθρώπους, ως «συνεπής πατριωτική δύναμη». Μεσολάβησαν βεβαίως η σταδιακή προσαρμογή του λόγου του στις ανάγκες του συντηρητικού, και οπωσδήποτε πολυπληθέστερου, ακροατηρίου σε μια σειρά από άλλα μέτωπα, ορισμένες ηχηρές μεταγραφές τύπου Λιάνας Κανέλλη αλλά πάνω απ’ όλα η συγκρότηση μιας συνεπούς αντιεθνικιστικής Αριστεράς.

Κατά την άποψή μου αυτή η διαιρετική τομή, παρά τις μεταλλάξεις ή τις μεταμφιέσεις της, υφίσταται ακόμα και σήμερα και κάθε προσπάθεια για την υπέρβασή της στο όνομα ενός κοινού πολιτικού στόχου είναι καταδικασμένη είτε σε οπορτουνιστικά κουκουλώματα είτε, συνηθέστερα, στην επικράτηση της πιο εύκολης συνταγής για την «επικοινωνία με τις μάζες». Τα παραδείγματα αφθονούν : Η πορεία του Τσίπρα προς την εξουσία, κατά την οποία εγκατέλειψε νωρίς τον αντιεθνικισμό και πολύ-πολύ αργότερα την «ταξική μεροληψία», η ανάλωση των τροτσκιστών στη ΛΑΕ και πολλά ακόμη.

Από το 1992 λοιπόν χρονολογείται η εμφάνιση ενός μπλοκ αριστερών δυνάμεων με τη διεθνιστική αλληλεγγύη ψηλά στην ατζέντα τους - τηρουμένων φυσικά των αναλογιών, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε ακόμη και για ένα μικρό ελληνικό Τσίμερβαλντ -, που χρειάστηκε να πολεμήσουν πολλές φορές και στη συνέχεια. Η ιστορική αναδρομή στη, δύσκολη στην αρχή, συγκρότηση ενός «αντιεθνικιστικού εμείς», κατά την έκφραση του Άγγελου Ελεφάντη, συνηθίζεται αυτή την εποχή αλλά παρουσιάζει κενά, καθώς περιορίζεται στην Αθήνα και αγνοεί την όποια περιφερειακή διάσταση. Είναι επομένως χρήσιμη η παρουσίαση της σχετικής δραστηριότητας στα Γιάννενα, η οποία δεν φιλοδοξεί φυσικά να καλύψει το κενό αλλά να αναδείξει την ανάγκη, πολιτική και ακαδημαϊκή, μιας ερευνητικής προσπάθειας.

Στην πόλη την πρωτοβουλία για την οργάνωση του αντιλόγου στην εθνικιστική μονοφωνία την πήρε, στα στερνά της, η οργάνωση του Ρήγα Φεραίου Ιωαννίνων. Η εκδήλωσή της, πιθανότατα η δεύτερη στη χώρα μετά από τη συζήτηση της Αριστερής Κίνησης του Ιστορικού - Αρχαιολογικού της Αθήνας, είχε ως θέμα «Αναζωπύρωση των εθνικισμών και μειονοτικά ζητήματα», ομιλητές τον Άγγελο Ελεφάντη και εμένα και πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή, 3 Απριλίου 1992. Στην αρχή δεν ήταν εύκολο να ξεπεραστεί η αρνητική προδιάθεση ενός σημαντικού τμήματος ακόμη και του ίδιου του ακροατηρίου της, αφής στιγμής όμως αυτό επιτεύχθηκε, ο προβληματισμός ήταν γόνιμος και δημιούργησε μια κρίσιμη μάζα για τη συνέχεια. 

Το επόμενο βήμα έγινε μετά από την καταδίκη, σε ποινή φυλάκισης 19 μηνών (!), των 4 μελών της Αντιεθνικιστικής – Αντιπολεμικής Συσπείρωσης, επειδή μοίραζαν την προκήρυξη με τίτλο «Οι γειτονικοί λαοί δεν είναι εχθροί μας. Όχι στον εθνικισμό και τον πόλεμο» (ένα πλήρες χρονικό των ποινικών διώξεων της περιόδου μπορείτε να διαβάσετε στο κείμενο του Κώστα Παπαδάκη στον σύνδεσμο http://pandiera.gr/δίκες-πολιτικών-διώξεων-αντιεθνικισ/ ). Ύστερα από πρωτοβουλία του Ελεφάντη και του Φίλιππου Ηλιού συντάχθηκε και διακινήθηκε ένα κείμενο έμπρακτης δημόσιας συμπαράστασης, το περίφημο κείμενο των «169 διανοουμένων», το οποίο «υιοθετούσε» την προκήρυξη και απευθυνόταν σε κάθε αρμόδιο Εισαγγελέα. Μεταξύ των άλλων επισήμαινε ότι «Δεν ανήκουμε στην Αντιεθνικιστική Αντιπολεμική Συσπείρωση. Επειδή όμως θεωρούμε ότι με την καταδίκη αυτή πλήττονται θεμελιώδη και κατοχυρωμένα από το Σύνταγμα δικαιώματα που αφορούν την ελευθερία του λόγου και την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και επειδή, ανεξάρτητα από τις

επιμέρους αντιλήψεις του καθενός μας για τα θέματα που αναφέρονται στην προκήρυξη, πιστεύουμε ότι είναι χρέος των πολιτών να υπερασπίζονται με όσα μέσα θεωρούν πρόσφορα τις

θεμελιώδεις ελευθερίες, ΣΥΝΥΠΟΓΡΑΦΟΥΜΕ την καταδικασμένη προκήρυξη και σας καλούμε, κύριε Εισαγγελέα, να λάβετε τα μέτρα που επιβάλλει η ισόνομη μεταχείριση των πολιτών». Ήταν ασφαλώς μια αμυντική κίνηση με στόχο την υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου ταυτόχρονα όμως και μια θαρραλέα πρόκληση προς τις εισαγγελικές αρχές, που πέτυχε το στόχο της και είχε ως αποτέλεσμα την παύση της άσκησης ποινικών διώξεων.   

Το κείμενο των 169 συνυπέγραψαν 15 μέλη ΔΕΠ του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων από όλες τις βαθμίδες και ο υποφαινόμενος, πράγμα που σημαίνει ότι το 1/10 των υπογραφών προερχόταν από τα Γιάννενα ! Το γεγονός πλήγωσε την τιμή της ντόπιας εθνικοφροσύνης και προκάλεσε την οργισμένη της αντίδραση, η οποία εκδηλώθηκε κυρίως στο Πανεπιστήμιο. Ένας σκληρός, ακροδεξιός πυρήνας μέσα στην ΟΝΝΕΔ αποφάσισε να συνετίσει τους εθνικούς μειοδότες με κάθε μέσο : διακοπές παραδόσεων, τραμπουκισμοί, απειλές στους διαδρόμους, συνθήματα στις πόρτες των γραφείων. Ανάλογο ήταν το κλίμα στον τοπικό τύπο και παραθέτω μάλιστα ένα χαρακτηριστικό αντικομμουνιστικό σχόλιο δημοσιογραφικής στήλης, από το οποίο προκύπτει ευθέως η σύνδεση της κομμουνιστικής ιδιότητας με την υπεράσπιση των καλών σχέσεων με τη γειτονική χώρα.

Μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση, αποφασίσαμε να διευρύνουμε τον κύκλο της ενεργητικής αλληλεγγύης. Τη φορά αυτή όχι μόνο στο Πανεπιστήμιο μα και στην πόλη. Προέκυψε λοιπόν και δεύτερο, καθαρά γιαννιώτικο, κείμενο δημόσιας συμπαράστασης, που τασσόταν στο πλευρό των 169, κατήγγελλε την ποινικοποίηση της διαφωνίας και τη φίμωση της διαφορετικότητας και επισήμαινε ότι η συζήτηση για τα εθνικά θέματα δεν μπορεί να είναι ταμπού ούτε και μονοπώλιο της επίσημης κυβερνητικής άποψης. Το κείμενο συνυπέγραψαν 151 συμπολίτες, του Δημάρχου Φίλιππου Φίλιου συμπεριλαμβανομένου, από ένα ευρύ επαγγελματικό και κυρίως πολιτικό φάσμα και η δημοσίευσή του έθεσε οριστικά τέλος στο κλίμα τρομοκρατίας. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω, εάν κάτι παρόμοιο συνέβη και αλλού, ωστόσο το πολιτικό κλίμα στα Γιάννενα επηρεάστηκε καθοριστικά και οι κραυγές κόπασαν. Ούτως ή άλλως τα επόμενα χρόνια το στόχαστρο του εθνικισμού, υπό την καθοδήγηση του Γκαίητζ, του Μητροπολίτη Κόνιτσας και του τοπικού κλιμακίου της ΚΥΠ, μετατοπίστηκε στην αποσταθεροποίηση της γειτονικής Αλβανίας. Αποκαλυπτικό είναι εν προκειμένω το βιβλίο του Σταύρου Τζίμα «Στον αστερισμό του εθνικισμού / Αλβανία και Ελλάδα στη μετα-Χότζα εποχή» (εκδ. Επίκεντρο, 2010).

Παρότι και στο ενδιάμεσο διάστημα δεν έλειψαν κάποιες εκδηλώσεις και η σχετική αρθρογραφία, η επόμενη μεγάλη όξυνση της μακεδονομαχίας στη χώρα, αλλά και στην πόλη, συνδέεται με τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ το 2008 στο Βουκουρέστι και το «περήφανο» βέτο της Κυβέρνησης Καραμανλή, το οποίο ως γνωστόν εξασφάλισε στη χώρα μας την καταδίκη της από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για παραβίαση της Ενδιάμεσης Συμφωνίας του 1995. Το συλλογικό κείμενο «Όχι στον εθνικισμό και στις συναινέσεις που τον συντηρούν» (βλ. σύνδεσμο  http://resistencias2005.blogspot.gr/2008/03/blog-post_1234.html) το έχουμε συνυπογράψει 6 άνθρωποι υπό τον πολιτικό προσδιορισμό ΣΥΡΙΖΑ Ιωαννίνων ενώ η Αντιεθνικιστική – Αντιμιλιταριστική Πρωτοβουλία διοργάνωσε και εκδήλωση στην πόλη με θέμα «Δεν μας απειλεί η Δημοκρατία της Μακεδονίας .. Μας απειλεί ο Εθνικισμός, ο Μιλιταρισμός το ΝΑΤΟ». Αυτή τη φορά μοιράστηκα το πάνελ με τη Σίσσυ Βωβού και τους Αναστάς Βαγγέλι και Ίβιτσα Αντέσκι από τη γειτονική χώρα. Η καμπάνια εκείνη ολοκληρώθηκε με μια κοινή διακήρυξη και πορεία ακτιβιστών της ειρήνης από τις δύο χώρες στην πόλη των Σκοπίων τον Μάϊο, με τη στήριξη ενός ικανοποιητικού αριθμού πολιτικών οργανώσεων από την Ελλάδα.

Η επισκόπηση αυτή διατηρεί την αυτονόητη σημασία της. Εξάλλου, όπως έχει γραφτεί και ειπωθεί πολλές φορές, ο αγώνας ενάντια στη λήθη είναι ο αγώνας ενάντια στην (κάθε φορά σημερινή) εξουσία !