Σάββατο, 17 Μαρτίου 2018

(Υδρογον) άνθρακες ο θησαυρός για την Ήπειρο !


Ο όρος εξορυκτισμός περιγράφει το οικονομικό μοντέλο, που είναι προσανατολισμένο στην εξαγωγή πρώτων υλών, στις μέρες μας κυρίως πετρελαίου και φυσικού αερίου. Έχει ασφαλώς μια μακρά ιστορία αλλά αναζωπυρώθηκε στο σημερινό νεοφιλελεύθερο πλαίσιο της υποχώρησης των κρατικών πολιτικών, καθώς οι ιδιωτικές, πολυεθνικές κατά κανόνα, εταιρίες βρήκαν την ευκαιρία να κινηθούν πιο επιθετικά σε νέες περιοχές. Βεβαίως στη Λατινική Αμερική, και κυρίως στη Βενεζουέλα, τη Βολιβία και το Εκουαδόρ, υποστηρίχθηκε και ένα εναλλακτικό μοντέλο, με βασικά στοιχεία την προσπάθεια ελέγχου των κερδών των εταιριών και τις εθνικοποιήσεις, τη διοχέτευση μέρους των εσόδων σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας και αναδιανομής και βέβαια με την εκφώνηση ενός πατριωτικού λόγου για την υπεράσπιση της εθνικής ανάπτυξης και κυριαρχίας.

Στην πραγματικότητα πάντως οι δυσμενείς επιπτώσεις ήταν οι ίδιες και στις δύο εκδοχές : ρύπανση υδατικών αποθεμάτων και γεωργικής γης από διαρροές, ανεξέλεγκτη απόθεση των αποβλήτων της εξόρυξης, αποψίλωση τεράστιων δασικών εκτάσεων, παραγωγή τοξικών αποβλήτων από τη χρήση χημικών ουσιών, αύξηση των αέριων εκπομπών που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, σεισμικότητα, προβλήματα υγείας, καταστολή και εκδίωξη των τοπικών κοινοτήτων, στρατιωτικοποίηση και πολεμικά επεισόδια. Το ίδιο απρόθυμες αποδείχτηκαν οι κυβερνήσεις στον κοινωνικό και περιβαλλοντικό έλεγχο των εξορυκτικών δραστηριοτήτων, όποιος και αν ήταν ο φορέας τους.

Το μεγάλο οικονομικό πρόβλημα του εξορυκτικού μοντέλου αποδείχθηκε η ευπάθειά του απέναντι στις χρηματιστηριακές διακυμάνσεις των τιμών των πρώτων υλών, η λεγόμενη «ολλανδική ασθένεια» : Σε κάθε άνοδο των τιμών ή σε κάθε ανακάλυψη νέων κοιτασμάτων, η έκρηξη των εσόδων επανεπενδύεται σε συγκεκριμένους τομείς, άμεσα συνδεδεμένους με την εξορυκτική βιομηχανία, ενώ την ίδια ώρα η αύξηση της συναλλαγματικής αξίας του εθνικού νομίσματος οδηγεί στην εγκατάλειψη άλλων παραγωγικών κλάδων, μιας και τα προϊόντα τους μπορούν πλέον να εισαχθούν σε φθηνότερες τιμές. Όμως η άνοιξη των ψηλών τιμών δεν διαρκεί για πάντα και η μονοκαλλιέργεια και ανισορροπία της οικονομίας δημιουργεί στη συνέχεια μεγάλα προβλήματα και φτώχεια. Νομίζω ότι η πρόσφατη εικόνα χιλιάδων ανθρώπων στα σύνορα Βενεζουέλας – Κολομβίας είναι αρκούντως διδακτική.

Εν κατακλείδι, το όραμα της μετατροπής του ορυκτού πλούτου σε οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη αποδείχθηκε φαντασίωση, διότι η συμβολή της εξορυκτικής βιομηχανίας στην αύξηση των οικονομικών μεγεθών δεν αντισταθμίζει ούτε τις αρνητικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις ούτε τη μακροπρόθεσμη οικονομική ανισορροπία. Επ’ αυτού περισσότερα στο άρθρο του Γιώργου Βελεγράκη (http://kokkoi.gr/?p=826) στους «Κόκκους».   

Η ενεργοποίηση ενός δυναμικού εξορυκτικού λόμπυ στη χώρα μας είναι σχετικά πρόσφατη. Έχω υπόψη συνεντεύξεις του 2010 του τότε Υπουργού Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής Γιάννη Μανιάτη, όπου περιγράφει τις προτεραιότητες της ενεργειακής πολιτικής, με πρώτη εκείνη την εποχή την κατασκευή των αγωγών, χωρίς την παραμικρή αναφορά σε εξορύξεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μεσολαβεί όμως η επιβολή του πρώτου μνημονίου, η ενεργοποίηση του πετρελαϊκού κεφαλαίου, που μυρίζεται τη νέα ευκαιρία, η επιθετική ανακίνηση των ιδεολογημάτων περί «κρυμμένου θησαυρού» από δεξιά και από αριστερά (λ.χ. από τον περιβόητο Καζάκη), και το θέμα μπαίνει στις πρώτες σειρές της κυβερνητικής ατζέντας. Από κει και πέρα οι εξελίξεις είναι ραγδαίες :

● Τον Αύγουστο του 2011 ψηφίζεται ο νόμος 4001/2011 για τους υδρογονάνθρακες, που τροποποιεί τον παλιότερο νόμο του 1995 και μειώνει το ποσοστό της φορολογικής επιβάρυνσης του αναδόχου εκμετάλλευσης από 40 % στο 25 % (20 % για το Δημόσιο + 5 % για την εκάστοτε Περιφέρεια).

● Το 2012 σταθμό αποτελεί η διοργάνωση ημερίδας από την Επιτροπή Ενέργειας της Ακαδημίας Αθηνών με θέμα «Ελληνικοί Υδρογονάνθρακες : Από την έρευνα στην εκμετάλλευση». Αρκετοί από τους ομιλητές εκείνης της ημερίδας συμμετέχουν σήμερα στις αντιπροσωπείες του Υπουργείου Ανάπτυξης, που περιφέρονται στις διάφορες ενημερωτικές ημερίδες για να υποστηρίξουν ότι η πρόοδος της τεχνολογίας ελαχιστοποιεί τους κινδύνους για το περιβάλλον της Ηπείρου.

● Την ίδια χρονιά συντάσσεται από το Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας και Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής του Πολυτεχνείου η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων στη χερσαία περιοχή «Ιωάννινα» συνολικής επιφάνειας 4.200 km2, δηλ. της βόρειας μισής περίπου έκτασης της Περιφέρειας Ηπείρου. Παρά τον γενικό χαρακτήρα και τις ασάφειές της, η ΣΜΠΕ εισηγείται δύο διακριτά στάδια έρευνας και εκμετάλλευσης, δηλαδή ότι πρώτα πρέπει να ολοκληρωθεί το στάδιο των ερευνών και ύστερα να ληφθεί η πολιτική απόφαση, αν συμφέρει ή όχι η εξόρυξη, με τη σύμφωνη γνώμη των τοπικών κοινωνιών. Η ΣΜΠΕ περνάει από την Επιτροπή Περιβάλλοντος του Περιφερειακού Συμβουλίου Ηπείρου με συνοπτικές διαδικασίες, με μία μόνο αρνητική ψήφο - κατά σύμπτωση τη δική μου - και υπό τις νουθεσίες της πλειοψηφίας ότι «δεν πρέπει να κωλυσιεργήσουμε σε ένα τόσο σημαντικό θέμα για την ανάπτυξη της περιοχής», και στη συνέχεια εγκρίνεται από το Υπουργείο.

● Η πρώτη παρουσίαση της ΣΜΠΕ στους φορείς της περιοχής γίνεται, με σχετικό face control, δύο ολόκληρα χρόνια αργότερα, το 2014, και αφού έχει υπογραφεί η σύμβαση με την ελληνική εταιρία Energean Oil & Gas. Η σύμβαση αυτή, την οποία υπογράφει η Συγκυβέρνηση ΝΔ – ΠΑΣΟΚ, αγνοεί τις υποδείξεις της ΣΜΠΕ και είναι της μορφής «open door», δηλαδή σύμβαση - πακέτο έρευνας και εκμετάλλευσης. Κυρώνεται στη Βουλή με το νόμο 4300/2014, κατά τη συζήτηση του οποίου ο ΣΥΡΙΖΑ καταγγέλλει ότι οι συμβάσεις Ιωαννίνων, Πατραϊκού και Κατακόλου δεν προάγουν και δεν κατοχυρώνουν τα συμφέροντα του ελληνικού λαού και εκχωρούν σκανδαλωδώς τα οφέλη του Δημοσίου στους ιδιώτες μισθωτές. Σύμφωνα με τον Εισηγητή της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης Απόστολο Αλεξόπουλο «θέλουμε τόσο η έρευνα όσο και η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων να γίνει κάτω από διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο, με διαφορετικό φορολογικό μοντέλο, με σαφώς μεγαλύτερο μίσθωμα, με διαβούλευση και συμφωνία με τις τοπικές κοινωνίες, με απόλυτο σεβασμό στο περιβάλλον και τα οικοσυστήματα και μη διαταράσσοντας ζωτικές, παραγωγικές διαδικασίες που αναπτύσσονται ήδη, π.χ. ο τουρισμός» (https://syrizanomarxiakideko.wordpress.com/2014/09/21/%cf%83%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%b6%ce%b1-%ce%b1%cf%80%cf%8c%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%b1%ce%bb%ce%b5%ce%be%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%b3%ce%b9%ce%b1%cf%84%ce%af-%ce%ba/ ).

Μετά από την κυβερνητική αλλαγή του 2015 και ενώ διάφορα δημοσιεύματα κάνουν λόγο ακόμη και για κινέζικο επενδυτικό ενδιαφέρον παρατηρείται ένα σχετικό πάγωμα της διαδικασίας μέχρι το 2017, που ανακοινώνεται η συμφωνία της  Energean Oil & Gas με την ισπανική πολυεθνική Repsol, που αποκτά το 60% των δικαιωμάτων έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων στα χερσαία οικόπεδα Ιωαννίνων και Αιτωλοακαρνανίας και αναλαμβάνει το ρόλο του Διαχειριστή.  Η Repsol είναι μεγάλος παίκτης στην παγκόσμια αγορά εξόρυξης, διύλισης και μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου και πώλησης καυσίμων ενώ έχει παρουσία σε 40 χώρες, κυρίως στη Λατινική Αμερική. Έχει κατηγορηθεί για  περιβαλλοντικά εγκλήματα και παραβιάσεις δικαιωμάτων στην περιοχή (http://www.enlazandoalternativas.org/IMG/html/REPSOL_en.html), από το 2001 μέχρι το 2013 έχει καταγράψει 16 επεισόδια ρύπανσης στις εγκαταστάσεις της στην Ταρανκόνα της Ισπανίας και τέλος κατά το 2016 βαρύνεται διεθνώς με 11 περιστατικά διαρροής από εξορύξεις. Η συμφωνία των 2 εταιριών εγκρίνεται από την Κυβέρνηση, χωρίς τροποποίηση των όρων της αρχικής σύμβασης εννοείται, και τα πρώτα συνεργεία των υπεργολάβων εμφανίζονται στην περιοχή για να διεξαγάγουν προκαταρκτικές σεισμικές έρευνες, που περιλαμβάνουν εκρήξεις σε συνολικό μήκος 575 χιλιομέτρων. Επικρατεί φυσικά αναταραχή και, ενώ αρχίζουν να εκδηλώνονται αντιδράσεις, ο σημερινός Υπουργός Περιβάλλοντος & Ενέργειας Γιώργος Σταθάκης σπεύδει να νουθετήσει τους κυβερνητικούς βουλευτές της Ηπείρου ότι η αξιοποίηση των υδρογονανθράκων αποτελεί εθνικό συμφέρον και μέσο ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας.

Επειδή όμως η κυβίστηση είναι πραγματικά μεγάλη, η κυβερνητική προπαγάνδα χρησιμοποιεί και συμπληρωματική επιχειρηματολογία με 3 σκέλη :

α) Πρώτα με το κουτοπόνηρο «διεξάγουμε την έρευνα για να μάθουμε τί υπάρχει στο υπέδαφος χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση για το Δημόσιο αλλά μπορεί να μη βρεθούν αξιοποιήσιμα κοιτάσματα, οπότε ούτε γάτα ούτε ζημιά». Εκτός από το ότι θυμίζει πολύ το αντίστοιχο «αφήνουμε πόρτες και παράθυρα ανοιχτά αλλά μπορεί οι διαρρήκτες να μην ασχοληθούν με το σπίτι», οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρίες συνήθως δεν πάνε «στα κουτουρού». Όπως εξήγησε και ένα στέλεχος της Κοινοπραξίας σε πρόσφατη ημερίδα, υπάρχουν ασφαλείς ενδείξεις για ύπαρξη μεγάλων κοιτασμάτων, τουλάχιστον φυσικού αερίου, στην περιοχή του Πωγωνίου. Υπενθυμίζω ότι το 2002, σε προγενέστερη έρευνα στην ίδια περιοχή, η ερευνητική γεώτρηση «Δήμητρα» έφτασε σε βάθος 4.000 μέτρων και διακόπηκε λόγω υψηλών πιέσεων και κινδύνου μεγάλου ατυχήματος από έκρηξη αερίου. Τις μέρες εκείνες η Πυροσβεστική μοίραζε μάσκες στους κατοίκους των γειτονικών οικισμών.

β) Το δεύτερο επιχείρημα είναι η κατηγορηματική απόρριψη του fracking, της μη συμβατικής δηλαδή εξόρυξης σχιστολιθικού αερίου και έγκλειστου πετρελαίου με τη μέθοδο της υδραυλικής ρωγμάτωσης, που είναι περιβαλλοντικά η πιο επικίνδυνη και ακραία μορφή εξορύξεων και έχει χαρακτηριστεί ως η «νέα παγκόσμια κρίση του νερού». Ενώ όμως όλοι αποκηρύσσουν μετά βδελυγμίας το fracking, δεν κάνουν προς το παρόν τίποτε για τη νομοθετική του απαγόρευση στα πρότυπα της Γαλλίας, της Ιρλανδίας, ακόμη και της Βουλγαρίας. Στην πραγματικότητα, όπως προκύπτει και από τη διεθνή πρακτική, η εκμετάλλευση του μη συμβατικού σχιστολιθικού αερίου και έγκλειστου πετρελαίου ξεκινάει, αφού ολοκληρωθεί αυτή των συμβατικών κοιτασμάτων, και επομένως άμεσος κίνδυνος δεν υφίσταται ούτως ή άλλως. Για να έχουν όμως τα ξόρκια αντίκρυσμα και στο μέλλον, πρέπει να υπάρξει νομοθετική απαγόρευση.

γ) Το τρίτο επιχείρημα τέλος είναι οι επαναλαμβανόμενες κατηγορηματικές διαβεβαιώσεις για αυστηρούς περιβαλλοντικούς ελέγχους, επαγρύπνηση όλων των αρμοδίων Υπηρεσιών, αποκλεισμό των προστατευόμενων περιοχών από τις εξορύξεις κλπ. Προκύπτει όμως το ερώτημα, γιατί ο αρμόδιος Υπουργός αρνήθηκε να συμπεριλάβει στον πρόσφατο νόμο για τις προστατευόμενες περιοχές τροπολογία του συμμαχικού κόμματος των Οικολόγων – Πρασίνων με πρόβλεψη απαγόρευσης των εξορύξεων στις περιοχές του δικτύου Natura, 10 από τις οποίες περιλαμβάνονται μέσα στα όρια του οικοπέδου των Ιωαννίνων. Αντιλαμβάνεται κανείς πόσο καθησυχαστικές μπορούν να είναι οι κυβερνητικές διαβεβαιώσεις.

Κοινό γνώρισμα και των 3 αυτών «εναλλακτικών» επιχειρημάτων είναι το άγχος της βραχυπρόθεσμης επικοινωνιακής διαχείρισης, ώστε να λησμονηθεί η στροφή 180 μοιρών του ΣΥΡΙΖΑ αλλά και να διασκεδαστούν οι ανησυχίες των κατοίκων, ανοίγοντας το δρόμο για μεγάλες περιβαλλοντικές απειλές στο άμεσο μέλλον και για ακόμη μεγαλύτερες στο απώτερο.       

Το τελευταίο επεισόδιο είναι η κύρωση στη Βουλή πριν από λίγο καιρό - με θετική ψήφο από ΣΥΡΙΖΑ, ΝΔ, ΔΗΣΥ και Ποτάμι και χωρίς ονομαστική ψηφοφορία - της σύμβασης για το οικόπεδο Άρτας – Πρέβεζας, δηλαδή για ολόκληρη την υπόλοιπη Ήπειρο με την εταιρία Ελληνικά Πετρέλαια, φυσικά πάλι με την ίδια μορφή «open door». Ας έχουμε υπόψη ότι για τις περιοχές Νοτίου Ιονίου και Κρήτης τα ΕΛΠΕ έχουν σχηματίσει κοινοπραξία και έχουν υποβάλει φάκελο προσφοράς από κοινού με - ποιαν άλλη ; - τη Repsol.   

Αναφέρθηκα ήδη στην αρχή στις τεκμηριωμένες διεθνώς μεγάλες και πολυεπίπεδες συνέπειες των εξορύξεων, οι οποίες μάλιστα αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο στην περίπτωση του fracking. Είναι αποκαλυπτική η αμεσότητα της τηλεοπτικής εικόνας από τη σημερινή πραγματικότητα στην Περιφέρεια Μπαζιλικάτα της γειτονικής Ιταλίας (https://youtu.be/6Azay2QIALQ). Προσθέτω όμως 3 ακόμα παρατηρήσεις ειδικά για την Ήπειρο :

α) Το σεισμικό ιστορικό της περιοχής είναι πλούσιο. Όταν οι εξορύξεις υδρογονανθράκων προκαλούν την εμφάνιση σεισμών ακόμα και σε περιοχές, όπου το φαινόμενο ήταν εντελώς άγνωστο, λ.χ. στο Γκρόνιγκεν της Ολλανδίας, ή εκτινάσσουν τη σεισμικότητα σε ύψη δυσθεώρητα, όπως στην Οκλαχόμα, πόσο ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε εμείς ;

β) Το δεύτερο στοιχείο αφορά τα νερά της Ηπείρου, που όπως ξέρετε αποτελεί την υδρολογική καρδιά της Ελλάδας. Δεν πρόκειται μόνο για το ότι απαιτείται πολύ νερό για τη δημιουργία χιλιάδων τόνων λάσπης, η οποία διοχετεύεται μέσα στη γεώτρηση για πολλές χρήσεις - έλεγχο των αναπτυσσόμενων πιέσεων, λίπανση, άνωση και σύνθεση τσιμέντου - ούτε για το ότι δημιουργούνται τέλματα εναπόθεσης της λάσπης. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ο διαρκής εφιάλτης των διαρροών κατά τη διάρκεια της παραγωγής, της επεξεργασίας ή της μεταφοράς.

γ) Τέλος το μεγαλύτερο ίσως έγκλημα διαπράττεται απέναντι στη φυσιογνωμία της Ηπείρου, που λόγω της συγκοινωνιακής απομόνωσης μπορεί να καθυστέρησε στην οικονομική της ανάπτυξη, διατήρησε όμως σε μεγάλο βαθμό ανέπαφο το συγκλονιστικό φυσικό της τοπίο, τους βιότοπους και την πολιτιστική της κληρονομιά. Υπό τα σημερινά δεδομένα το στοιχείο αυτό αποδεικνύεται μεγάλο πλεονέκτημα, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τους ρυθμούς αύξησης των επισκεπτών ακόμη και μέσα στην κρίση (αύξηση κατά 20 % μόνο μέσα στον τελευταίο χρόνο και πάνω από 100 % σε σύγκριση με το 2014). Και είναι προφανές ότι η άνοδος του τουρισμού παρασύρει προς τα πάνω και άλλους κλάδους και κυρίως την πρωτογενή παραγωγή, η οποία επίσης θα μπει σε περιπέτειες, εάν ευοδωθεί το σενάριο των εξορύξεων.

Φυσικά το σενάριο αυτό, όντας εισαγόμενο νέο φρούτο, δεν εναρμονίζεται με τις κατευθύνσεις των υφιστάμενων και θεωρητικά υπερκείμενων μορφών χωροταξικής οργάνωσης της Περιφέρειας. Ούτε το Περιφερειακό Χωροταξικό ούτε ο Επιχειρησιακός Σχεδιασμός της Περιφέρειας Ηπείρου ούτε το Σχέδιο Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών έχουν λάβει, κατά τη σύνταξή τους, σοβαρά υπόψη το νέο Ελντοράντο. Και είναι σίγουρα ζητούμενο η αξιοπιστία του σχεδιασμού σ’ αυτή τη χώρα να μη κουρελιάζεται με την επίκληση της καραμέλας του «εθνικού» συμφέροντος.

Απέναντι στην εισβολή οι κάτοικοι της Ηπείρου προσπαθούν να οργανώσουν την άμυνά τους. Οι αντιδράσεις στους πρώτους Δήμους των ερευνών, Ζίτσας, Πωγωνίου και κυρίως του τουριστικού Ζαγορίου, έχουν συγκλίνει στη δημιουργία μιας πολυσυλλεκτικής και ανοιχτής πανγιαννιώτικης Επιτροπής Πρωτοβουλίας ενάντια στις εξορύξεις, που συνεδριάζει με την παρουσία δεκάδων ατόμων, ενώ η ενημερωτική της σελίδα «ΣΩΣΤΕ ΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ – ΟΧΙ ΣΤΙΣ ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ» στο facebook αριθμεί ήδη πάνω από 17.000 μέλη σε όλη την Ελλάδα. Η διοργάνωση εκδηλώσεων και δράσεων είναι αυτή την εποχή συνεχής, όπως και οι παρεμβάσεις σε συνεδριάσεις δημοτικών συμβουλίων και στις ημερίδες του Υπουργείου, ενώ οι τελευταίες εξελίξεις περιλαμβάνουν τη συγκρότηση ανάλογων επιτροπών σε Άρτα και Πρέβεζα και την κινητοποίηση της αποδημίας. Στο πολιτικό επίπεδο την αντίθεση στις εξορύξεις στηρίζουν το ΚΚΕ, το οποίο πάντως περιορίζει την κριτική του στις συμβάσεις και στις εταιρίες και όχι στην εξορυκτική φαντασίωση συνολικά, οι Οικολόγοι – Πράσινοι, σχεδόν όλο το φάσμα των οργανώσεων της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και αντιεξουσιαστικές συλλογικότητες και τέλος μεγάλες οικολογικές οργανώσεις (WWF, Greenpeace κλπ.)

Φυσικά η προσπάθεια εξουδετέρωσης του κινήματος έχει απ’ όλα. Και κυβερνητικές διαβεβαιώσεις «επαγρύπνησης» και προσεταιρισμό τοπικών αρχόντων και υποσχέσεις για θέσεις εργασίας – και φυσικά και υλοποίηση τέτοιων υποσχέσεων - και εγκατάσταση επικοινωνιακού συμβούλου της εταιρίας στα Γιάννενα και ρετσινιές του τύπου «υποκινούμενοι», «οπαδοί του όχι σε όλα», ακόμα και «αντικειμενικοί σύμμαχοι των αλβανικών συμφερόντων» κλπ. καθώς και κάποιες πρώτες, αόριστες προς το παρόν, νύξεις για ποινικοποίηση.

Η Πρωτοβουλία έχει συνείδηση ότι αγωνίζεται ενάντια σε θηρία και ότι το μέτωπο ενάντια στις εξορύξεις πρέπει να ξεπεράσει τα γεωγραφικά όρια της Ηπείρου και όχι μόνο αυτά. Ούτως ή άλλως συνδέεται με την ευρύτερη μάχη για την ανατροπή του καπιταλιστικού ενεργειακού μοντέλου, που αυξάνει τα κέρδη των λίγων και εξαθλιώνει τους πολλούς, που οδηγεί σε θερμά επεισόδια και πολέμους, που γιγαντώνει τις μεταφορές και προκαλεί πλανητικής κλίμακας οικολογικές καταστροφές. Ούτως ή άλλως συνδέεται με τον αγώνα για κοινωνικό έλεγχο και μικρή κλίμακα στην παραγωγή, μεταφορά και διανομή της ενέργειας, με τον αγώνα για την αλλαγή της ζωής των σημερινών ανθρώπων και των απογόνων τους.

Η διεθνής εικόνα των εξελίξεων στις εξορύξεις υδρογονανθράκων είναι αντιφατική, καθώς από τη μία πλευρά έχουμε ραγδαία επέλαση του fracking στις ΗΠΑ (από το 1 % των ενεργειακών τους αναγκών το 2000 έφθασε να καλύπτει πάνω από το 20 % σήμερα) και σε άλλες χώρες και μάλιστα και σε κάποιες ευρωπαϊκές (Μεγάλη Βρετανία πλην Σκωτίας, Πολωνία κλπ.) και από την άλλη βλέπουμε τις πρώτες απαγορεύσεις ακόμη και συμβατικών εξορύξεων (χερσαίων στη Δανία, θαλάσσιων στη Μπελίζ της Κεντρικής Αμερικής) αλλά και την αναγγελία της διακοπής χρηματοδότησης παρόμοιων δραστηριοτήτων από την Παγκόσμια Τράπεζα.

Η κύρια έμπνευση όμως προέρχεται από τη χώρα - έδρα της Repsol, την Ισπανία, η οποία δεν έχει απαγορεύσει τις εξορύξεις. Το 2012 η εταιρία ανακοίνωσε την υλοποίηση ερευνητικού προγράμματος στη θαλάσσια περιοχή των Κανάριων νησιών, γεγονός που προκάλεσε μια έκρηξη αντιδράσεων και την προκήρυξη δημοψηφίσματος από την Κυβέρνηση της Αυτονομίας. Βεβαίως το δημοψήφισμα απαγορεύθηκε από το Συνταγματικό Δικαστήριο της Μαδρίτης - παλιά μου τέχνη κόσκινο ! -, αυτό όμως δεν εμπόδισε 200.000 Κανάριους, το 1/10 του συνολικού πληθυσμού, με επικεφαλής τον Περιφερειάρχη Παουλίνιο Ριβέρο, να διαδηλώσουν ενάντια στην παρουσία της Repsol, ο Πρόεδρος της οποίας χαρακτήρισε την κατάσταση «τριτοκοσμική». Το 2015 η εταιρία εγκατέλειψε το πρόγραμμα, ανακοινώνοντας ότι οι γεωτρήσεις της δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα, έχουμε όμως βάσιμους λόγους να πιστεύουμε ότι το πραγματικό της πρόβλημα ήταν οι πολιτικοί συσχετισμοί.

Ελπίζουμε να τα καταφέρουμε να γίνουμε και στην Ήπειρο «τριτοκοσμικοί» !  


Κυριακή, 17 Δεκεμβρίου 2017

Ο Τάτλιν και ο Πύρρος στον δημόσιο χώρο



Η εξελισσόμενη σφοδρή αντιπαράθεση για την "χριστουγεννιάτικη" διακόσμηση της κεντρικής πλατείας των Ιωαννίνων με ένα έργο των φοιτητών της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου, που  εμπνέεται από τον "πύργο" του σοβιετικού καλλιτέχνη Βλαντιμίρ Τάτλιν, έχει ανοίξει πολλά ζητήματα εικόνας και χρήσης του δημόσιου χώρου, που ήδη έχουν υπερβεί τα όρια της πόλης. Η διαχρονική εξέταση των "αισθητικών" περιπετειών της πλατείας μπορεί ίσως να συμβάλει στην κατανόηση της παρούσας διαμάχης από μια άλλη σκοπιά.
 
Η κεντρική (πάνω) πλατεία της πόλης διαμορφώθηκε, μαζί με το γειτονικό κτίριο του διοικητηρίου, κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και μέχρι τα τέλη του 20ου αιώνα κατάφερε να διατηρήσει σε γενικές γραμμές τη φυσιογνωμία της. Όχι πάντως και την κοινωνική της χρήση, αφού η ραγδαία διάδοση του αυτοκινήτου από τα τέλη της δεκαετίας του '70 οδήγησε σε σταδιακούς μετασχηματισμούς, όπως η κατάργηση της παραδοσιακής "βόλτας" στον παρακείμενο κεντρικό δρόμο της πόλης, ο οποίος μέχρι τότε παραδινόταν κάθε βράδι στους πεζούς. Κατά τη δεκαετία του 1990 μάλιστα διανοίχθηκε ένας περιμετρικός δρόμος, που αποψίλωσε τμήμα της βλάστησης, με την υπόσχεση ότι η διοχέτευση της κυκλοφορίας σ’ αυτόν θα απελευθερώσει τον κεντρικό – υπόσχεση, η οποία ουδέποτε υλοποιήθηκε.

Η δεκαετία του 2000 σημαδεύτηκε από την προσπάθεια των δεξιών δημοτικών αρχών να παραδώσουν εμβληματικούς δημόσιους χώρους της πόλης (Ξενία, πλατεία, "Όαση") στο ιδιωτικό κεφάλαιο, η οποία, παρά την αντίδραση ενός μαχητικού κινήματος πολιτών, σε γενικές γραμμές πραγματοποιήθηκε. Το γεγονός αυτό σήμαινε όχι μόνο κοινωνικές μα και αρχιτεκτονικές αλλοιώσεις και ειδικά για την πλατεία το ξερίζωμα της εναπομένουσας βλάστησης προκειμένου να κατασκευαστεί ένα μεγάλο υπόγειο πάρκιγκ. Παρά τις διακηρύξεις ότι το πράσινο θα αποκατασταθεί και τις εντυπωσιακά καταπράσινες μακέτες, η σημερινή εικόνα του χώρου είναι αυτή μιας γυμνής πλακόστρωτης ταράτσας με λίγα καχεκτικά δεντράκια στη μία γωνία της.

Σε αντιστάθμισμα η τότε δημοτική αρχή αποφάσισε να τονώσει το "εθνικό φρόνημα" της ηπειρωτικής πρωτεύουσας και αποδέχθηκε τη δωρεά από κύκλους της αμερικανικής ομογένειας δύο "πατριωτικών" αγαλμάτων - του αρχαίου βασιλιά Πύρρου και της ηπειρωτικής καταγωγής μητέρας του Μεγάλου Αλέξανδρου Ολυμπιάδας με το νεαρό βλαστάρι της -, που τοποθετήθηκαν, το πρώτο στην πλατεία και το δεύτερο λίγο παραπάνω. Αγάλματα ; Χμ .. όχι ακριβώς, αφού στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο για έργα γλυπτών αλλά για προϊόντα αμερικανικού χυτηρίου ! Το 2009 ο γιαννιώτης γλύπτης Γιώργος Χουλιαράς χαρακτήρισε το άγαλμα του Πύρρου "αστείο" και πρόσθεσε ότι "θυμίζει τα πλαστικά αγαλματίδια σε κάτι παλιές συσκευασίες απορρυπαντικών". Είναι ενδιαφέρον ότι ο ΣΥΡΙΖΑ Ιωαννίνων είχε παρέμβει τότε στη δημόσια διαμάχη, ζητώντας την αφαίρεση των κιτς «αγαλμάτων» από την πλατεία (http://www.agon.gr/news/117/ARTICLE/1749/2009-05-09.html

Σ’ αυτόν λοιπόν τον πολύπαθο αισθητικά χώρο η σημερινή δημοτική αρχή αποφάσισε να καινοτομήσει, αναθέτοντας στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων να καταθέσει μια πρωτότυπη καλλιτεχνική πρόταση ενόψει και του χριστουγεννιάτικου στολισμού της πόλης. Οι φοιτητές, υπό την εποπτεία του Κοσμήτορα, εμπνεόμενοι από το εμβληματικό έργο της ρωσικής πρωτοπορίας, τον αφιερωμένο στην Τρίτη Διεθνή "Πύργο" (ή "Σπείρα") του Τάτλιν, ο οποίος πάντως παρέμεινε στο επίπεδο της μακέτας και ουδέποτε κατασκευάστηκε, παρουσίασαν μια κατασκευή, συνοδευόμενη από το εξής σκεπτικό : "Η αναφορά σε ένα έργο τέχνης του παρελθόντος και η επανερμηνεία του αποτελεί συνήθη τακτική στην τέχνη. Η μετάπλαση δεν στοχεύει στην αντιγραφή και τη στείρα επανάληψη, αλλά να προσθέσει μια διαφορετική ερμηνεία ή να αντιπαραβάλλει ένα διαφορετικό σύστημα αναπαράστασης, σύμφωνα με το διαφορετικό πλαίσιο στο οποίο παράγεται. Η αρχική πρόθεση του Τάτλιν για τη δημιουργία αυτής της φόρμας-σπείρας ήταν το εγκώμιο στο μεγαλείο του ανθρώπινου πνεύματος και στην εξέλιξη/ανέλιξη του ανθρώπου. Πρόθεση της Σχολής ήταν να επικαιροποιηθεί το εγκώμιο στο ανθρώπινο πνεύμα, παράγοντας αυτή τη φόρμα με υλικά καθημερινά και επαναχρησιμοποιήσιμα, στη λογική των παιχνιδιών meccano, που με λίγους τύπους τεμαχίων μπορεί κανείς να κατασκευάσει διαφορετικές φόρμες".

Δεν είναι ασφαλώς η πρώτη φορά στην ιστορία της τέχνης, που ο χριστουγεννιάτικος στολισμός αποτελεί πεδίο αντισυμβατικών πειραματισμών. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι το κατασκευασμένο από παλιές ζάντες αυτοκινήτων, έργο του Jim Pollack, χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Christmas Street της Βαλτιμόρης, που στήνεται ανελλιπώς κάθε χρόνο από το 1995 και προσελκύει αναρίθμητους επισκέπτες για φωτογράφιση. Και προφανώς ο κάθε πολίτης διατηρεί το δικαίωμα προσωπικής άποψης για την κατασκευή των Ιωαννίνων, ανάλογα με τα γούστο και την αισθητική του παιδεία. Και για να μη θεωρηθεί ότι υπεκφεύγω, προσωπικά μου αρέσει όχι μόνο η έμπνευση από τη ρωσική πρωτοπορία αλλά και η αντίθεση του έργου με τον περίγυρό του και επίσης η αμφισημία, συνειδητή ή όχι, της αφορμής του (πρόκειται άραγε για παρέμβαση με την ευκαιρία της επετείου της Οκτωβριανής Επανάστασης, των Χριστουγέννων ή και τα δύο ;).

Άλλο πράγμα όμως η άποψη και άλλο η διαμεσολαβημένη υστερία. Πρωινάδικα των Αθηνών, δημοσιογραφικοί αστέρες των Ιωαννίνων και παρατάξεις της αντιπολίτευσης επιδόθηκαν σε ένα πρωτοφανή συναγωνισμό κατακραυγής ενάντια στη "σκαλωσιά" και ύμνων στα "αγνά παιδικά Χριστούγεννα" ενώ γνωστός χρυσαυγίτης βουλευτής έφτασε στο σημείο να καταθέσει κοινοβουλευτική ερώτηση για το "έκτρωμα των Ιωαννίνων". Δεν είναι λοιπόν παράξενο, που το κύμα κατακραυγής διογκώθηκε στις καθημερινές συζητήσεις της πόλης αλλά και στο facebook, όπου ούτε λίγο ούτε πολύ εμφανίστηκαν σελίδες, που καλούσαν σε συγκεκριμένα ραντεβού για την τελετουργική κατεδάφιση του έργου. Η ίδια η δημοτική αρχή, παρόλο που δεν παρέλειψε να στολίσει χριστουγεννιάτικα όλη την υπόλοιπη πόλη, έδειξε να μην αντέχει στην πίεση των ημερών και πρόσθεσε και νέα, "παραδοσιακή" αυτή, κατασκευή ακριβώς από πίσω. 

Εάν το πρόβλημα ήταν μόνο "αισθητικό", οι διαμαρτυρόμενοι έπρεπε προ πολλού να έχουν κινητοποιηθεί ενάντια στην καταστροφή του πρασίνου και στο εθνικιστικό κιτς. Στην πραγματικότητα όμως πίσω από την αισθητική διαμάχη για τον χριστουγεννιάτικο στολισμό κρύβεται, όπως πάντα, μια πολιτική διαμάχη για τα νοήματα, που «οφείλει» να παράγει ο δημόσιος χώρος. Γι’ αυτό και λίγοι αρχικά άνθρωποι αποφασίσαμε να δώσουμε τη μάχη της υπεράσπισης της καλλιτεχνικής ελευθερίας και προοπτικά της απελευθέρωσης του δημόσιου χώρου από τα δεσμά της εθνικοφροσύνης και της κυριαρχίας των νεοφιλελεύθερων εργολαβιών. Και με τις διαδοχικές αναρτήσεις μας στο facebook και με τη σωματική μας παρουσία στην πλατεία την ώρα του προαναγγελθέντος ραντεβού, στο οποίο πάντως οι επίδοξοι ταλιμπάν δεν τόλμησαν να εμφανιστούν. 

Η μοναδική μέχρι στιγμής δημόσια παρέμβαση καλλιτεχνικού ή άλλου φορέα υπέρ του έργου προήλθε από το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο διαχειρίζεται την συλλογή Κωστάκη με έργα της ρωσικής πρωτοπορίας. Το ΚΜΣΤ θεωρεί το έργο "θαρραλέα προσπάθεια εναλλακτικής αισθητικής" και εκτιμάει ότι συνεισφέρει στον δύσκολο διάλογο για την εικόνα και τη χρήση του δημόσιου χώρου (http://www.greekstatemuseum.com/kmst/pressroom/article/1302.html). Ο "Τάτλιν" των Ιωαννίνων, ο οποίος αναμφίβολα πέτυχε ένα από τους βασικούς κοινωνικούς στόχους της Τέχνης, τη δημιουργία ερωτημάτων και συζητήσεων, έχει προκαλέσει ένα πανελλήνιο προς το παρόν ρεύμα ενδιαφέροντος με άγνωστο μέλλον.

Ο Δήμος Ιωαννιτών έχει προκηρύξει αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για τη μελλοντική διαμόρφωση της πάνω πλατείας. Το συμπέρασμα ωστόσο της τωρινής διαμάχης είναι ότι δεν αρκούν οι "καλές ιδέες" αλλά χρειάζεται και πολιτικό σθένος !

Σάββατο, 11 Νοεμβρίου 2017

Ένα προσωπικό ταξίδι στη 17 Νοέμβρη


Η δημόσια συζήτηση των ημερών για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου επεκτείνεται και στην πολιτική αποτίμηση των επετείων του τα επόμενα χρόνια, των «εξεγερτικών Νοέμβρηδων της μεταπολίτευσης», όπως είναι και ο τίτλος μιας σχετικής εκδήλωσης. Και κατά την άποψή μου όχι άδικα, γιατί στην επέτειο αυτή συμπυκνώνονταν τα πολιτικά αιτήματα και οι αγώνες κάθε περιόδου. Όλοι/ες, όσοι/ες μπήκαμε από τα χρόνια εκείνα στην περιπέτεια της πολιτικής, κουβαλάμε έντονα βιώματα από τα πυκνά γεγονότα της εκάστοτε επετείου.
Θα προσπαθήσω λοιπόν να καταγράψω τις δικές μου αναμνήσεις από τους πιο σημαντικούς σταθμούς αυτής της «ξεχωριστής μέρας». Όπως συμβαίνει πάντα στις ατομικές ιστορίες, μαζί με την αποτύπωση των γεγονότων και του κλίματος της εποχής συνυπάρχουν και κάποιες προσωπικές πινελιές.
1973, Γιάννενα : Στο σπίτι ακούμε BBC και διαβάζουμε «Βήμα». Στο σχολείο κάποιος συμμαθητής τολμάει να κάνει έναν υπαινιγμό για «λαοκρατία» και ο θεολόγος του τμήματος τον ανακαλεί στην τάξη και μας πληροφορεί ότι οι φοιτητές συγκεντρώνονται για να «κάνουν και κανα παιδάκι».
1975-76, Γιάννενα : Εκτός από τις καθιερωμένες απογευματινές πανγιαννιώτικες, τα πρωινά γίνονται και ογκωδέστατες μαθητικές πορείες χιλιάδων ατόμων. Το 1976 η πορεία προετοιμάζεται από διασχολική συνέλευση 100 και πλέον ατόμων στην αίθουσα του Συλλόγου Φοιτητών (σήμερα στεγάζει τη Βιβλιοθήκη της πόλης), η οποία σφραγίζεται από σφοδρές συγκρούσεις για το πολιτικό πλαίσιο μεταξύ της ΚΝΕ και των μαοϊκών οργανώσεων και κυρίως της, ιδιαίτερα μαζικής στα Γιάννενα, «Ομάδας Μαθητών» της αλβανόφιλης ΣΑΚ. Στο σχολείο μας, τη Ζωσιμαία, ο Γυμνασιάρχης προσπαθεί να αποτρέψει την αποχώρηση των μαθητών για να πάρουν μέρος στην πορεία ενώ την ίδια ώρα στην αίθουσα τελετών τον πανηγυρικό λόγο για τη σημασία του Πολυτεχνείου εκφωνεί ο προαναφερθείς θεολόγος ! Στην πορεία τα μέλη της ΚΝΕ προσπαθούν να αποτρέψουν το σύνθημα «Λαός ενωμένος ποτέ νικημένος» του Ρήγα με το επιχείρημα ότι είναι «πολιτικό» (!), κάτι που δεν συμβαίνει βέβαια με το δικό τους «Εμπρός για μια νέα Ελλάδα».
        1978, Αθήνα : Μετά από παρέμβαση στην εκδήλωση της Φοιτητικής Εστίας στα Ιλίσια συγκροτείται ένας πυρήνας για να πάρει μέρος στην πορεία με το μπλοκ της Επιτροπής Αλληλεγγύης στον κρατούμενο (και) τότε Γιάννη Σερίφη. Η ΚΝΕ, και κυρίως η ΕΣΑΚ, απαγορεύει την είσοδο του μπλοκ στο Πολυτεχνείο ενώ ακολουθεί και ξύλο στους γύρω δρόμους.
1979, Αθήνα : Η πορεία στην αμερικάνικη πρεσβεία απαγορεύεται και φτάνει, υπό καταρρακτώδη βροχή, μόνο μέχρι το Σύνταγμα. Κυκλοφορεί η εμβληματική προκήρυξη της Β’ Πανελλαδικής με τίτλο «ό,τι απόμεινε από το Πολυτεχνείο είναι τα συντρίμμια της γενιάς μας». Το ζήτημα όμως είναι ότι η πραγματικότητα την διαψεύδει, καθώς βρισκόμαστε σε μια θερμή περίοδο έξαρσης του φοιτητικού κινήματος, η οποία θα κορυφωθεί με τις καταλήψεις ενάντια στο νόμο 815 λίγο καιρό αργότερα.
1980, Αθήνα : Η ΕΦΕΕ αποφασίζει να σπάσει την απαγόρευση της πορείας προς την αμερικάνικη πρεσβεία αλλά την τελευταία στιγμή η πλειοψηφία ΚΚΕ-ΠΑΣΟΚ υπαναχωρεί. Στο ΔΣ του Συλλόγου Σπουδαστών Εργαστηριού Δημοσιογραφίας έχουμε επίσης αποφασίσει ομόφωνα να πάμε στην πρεσβεία και η παράταξή μας, η ΑΚΙΔΑ, υπερασπίζεται την υλοποίηση της απόφασης και απέχει από το έκτακτο ΔΣ για την ανάκλησή της. Η πορεία χωρίζεται εκ των πραγμάτων στα δύο και καθώς ανεβαίνουμε την οδό Σταδίου διάφοροι τύποι φεύγουν από το σώμα της και σπάνε βιτρίνες με καδρόνια. Βρίσκω τον Στέφανο και τη Νικολέτα, παιδιά τότε, και τους λέω καλύτερα να φύγουν γιατί «μυρίζει μπαρούτι». Στην αρχή της Βασιλίσσης Σοφίας βρίσκομαι στην πρώτη γραμμή του μετώπου απέναντι στα ΜΑΤ, μπροστά από κάτι γεροντάκια του ΚΚΕ-ΜΛ, που τραγουδούν «πότε θα κάνει ξαστεριά». Δεχόμαστε την επίθεση, η οποία προκάλεσε και δύο θανάτους (Κουμή – Κανελλοπούλου). Το χτύπημα του κλομπ μουδιάζει τον κρόταφο και τον ώμο, το χειρότερο όμως είναι ότι χάνω το παπούτσι μου και επιστρέφω στο σπίτι μονοσάνταλος. Την επόμενη μέρα το βλέπω στο πρώτο πλάνο σε φωτογραφία των «Νέων» με τα αδέσποτα παπούτσια. Φυσικά στο Εργαστήρι είμαι ο ήρωας της ημέρας !
1982, τραίνο : Το πρωί κυκλοφορεί το τεύχος του εκδιδόμενου στην Αθήνα περιοδικού «Πολίτης της Ηπείρου», στο οποίο δημοσιεύω μια έρευνα για το αντιδικτατορικό κίνημα των Ιωαννίνων με τίτλο «Τα Γιάννενα απαντούν στη χούντα» και βασική πηγή τον Λαοκράτη Βάσση. Το κείμενο εκείνο γνώρισε τη δική του περιπέτεια, καθώς αργότερα αναπαράχθηκε αρκετές φορές, αποτέλεσε αφορμή συγκρούσεων για το ρόλο προσώπων και ακολουθήθηκε και από άλλα σχετικά κείμενα και βιβλία – συνήθως χωρίς την δεοντολογικά επιβαλλόμενη αναφορά. Το απόγευμα παίρνω το τραίνο για τη Θεσσαλονίκη.  
1984, Θεσσαλονίκη : Ζω την πιο συγκλονιστική στιγμή της στρατιωτικής μου θητείας, καθώς πορεύομαι ως πολίτης με στολή, μαζί με άλλους 15 συντρόφους, και με την πολύτιμη συμπαράσταση της Άντας και του Βασίλη στη διαδικασία της «παραλλαγής», στο μπλοκ των Επιτροπών Στρατιωτών Βόρειας Ελλάδας. Άλλοι 12 ένστολοι υπάρχουν στο μπλοκ της ΚΝΕ. Τα συναισθήματα είναι αδύνατο να περιγραφούν.
1985, Γιάννενα : Η ένστολη πορεία επαναλαμβάνεται αλλά οι συσχετισμοί είναι διαφορετικοί. Το ΚΚΕ έχει καμιά 30αριά φαντάρους, μαζί με τους οποίους πορεύεται ο επικεφαλής της δημοτικής του παράταξης και μελλοντικός Δήμαρχος της πόλης. Εγώ είμαι μια μοναχική φιγούρα στο μπλοκ του «χώρου», όπου όμως βρίσκω παλιούς καλούς φίλους. Μετά από λίγο καιρό μαθαίνω από κάποιον φίλο, που υπηρετούσε στα γραφεία της 8ης Μεραρχίας, ότι η αναφορά της στρατιωτικής Ασφάλειας έκανε λόγο και για «ένα σμηνία πίσω». Προφανώς ο χαφιές δεν ήταν σε θέση να αξιολογήσει πολιτικά τη διαφορά των μπλοκ και θεώρησε ότι πήγα στην πορεία καθυστερημένος !
1988-89, Γιάννενα : Οι πολιτικές εξελίξεις της περιόδου δίνουν τον τόνο. Την πρώτη χρονιά πορεύομαι με το ΚΚΕ εσ – ΑΑ με συνθήματα ενάντια στο ΠΑΣΟΚ και το σκάνδαλο Κοσκωτά και τη δεύτερη με τη βραχύβια, όπως αποδείχθηκε, «Αριστερή Πρωτοβουλία» και συνθήματα ενάντια στην συγκυβέρνηση (είναι το μεσοδιάστημα μεταξύ κυβέρνησης Τζαννετάκη και σχηματισμού της οικουμενικής Ζολώτα).
1992, Γιάννενα : Ετοιμάζω ένα ραδιοφωνικό αφιέρωμα στο Δημοτικό Ραδιόφωνο Ιωαννίνων, στη διάρκεια του οποίου ο Πέτρος Ευθυμίου ανακοινώνει τον ξαφνικό θάνατο του αγωνιστή Νίκου Ράπτη, που είχε βασανιστεί και στην Ασφάλεια της χούντας. Πριν από δύο χρόνια το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων τίμησε, επιτέλους, τον Νίκο Ράπτη με τη διοργάνωση ειδικής εκδήλωσης στη μνήμη του.
1997, Γιάννενα : Καθώς έχει ξεκινήσει η 15χρονη κινητοποίησή μας ενάντια στην κατασκευή του φράγματος Αγίου Νικολάου στον Άραχθο, προσπαθούμε να συγκροτήσουμε ένα οικολογικό μπλοκ. Δεν μπορώ να θυμηθώ αν τα καταφέραμε τελικά.
2001, Γιάννενα : Πηγαίνω για πρώτη φορά την 4χρονη κόρη μου στην πορεία.
2002, Γιάννενα : Λίγο μετά από τις νομαρχιακές εκλογές αλλά και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ της Φλωρεντίας, η παράταξή μας «Κόκκινη – Πράσινη Παρέμβαση» κατεβάζει το δικό της μπλοκ. Φυσικά τραγουδάμε το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» !
2004, Αθήνα :  Ασκώ το δικαίωμα του διήμερου του χωρισμένου μπαμπά και χαζεύουμε με τη Ζένια την πορεία, βαδίζοντας κατά μήκος της με την αντίθετη φορά. Στο ύψος του Χίλτον η ατμόσφαιρα αρχίζει να αγριεύει και αναγκαζόμαστε να φύγουμε για το σπίτι της στον Πειραιά μέσα από ένα απίστευτο κυκλοφοριακό κομφούζιο. Το ίδιο και στο Φάληρο, όπου η εθνική ομάδα ποδοσφαίρου δίνει αγώνα στο Καραϊσκάκη.  
2007, Γιάννενα : Η Αθηνά επισκέπτεται για πρώτη φορά την πόλη και αγνοεί την προειδοποίησή μου «ποτέ χωρίς ομπρέλα στα Γιάννενα». Μετά από την πορεία στεγνώνουμε σε κεντρικό ζαχαροπλαστείο.
2014, Γιάννενα : Φτάνω λίγο καθυστερημένος στο μπλοκ του ΣΥΡΙΖΑ και μου δίνουν τη ντουντούκα. Ύστερα από τα καθιερωμένα συνθήματα, μου έρχεται η έμπνευση για το «ΣΥΡΙΖΑ – PODEMOS Venceremos». Είναι η γέννηση ενός πανευρωπαϊκού συνθήματος, αναμφίβολα του πιο πετυχημένου δικού μου, με κριτήριο ασφαλώς την ευρηματικότητα και όχι τη δικαίωσή του.
2015, Γιάννενα : Καθυστερώ και πάλι και πληροφορούμαι εκ των υστέρων την αφαίρεση του πανώ του ΣΥΡΙΖΑ. Παρότι είναι νωπά τα γεγονότα, που σημάδεψαν την αποχώρησή μου από το κόμμα, εκφράζω τη διαφωνία μου στο facebook.
2016, Γιάννενα :  Για πρώτη φορά στην ιστορία της πορείας τα ΜΑΤ βρίσκονται παραταγμένα στην κεντρική πλατεία με την αιτιολογία ότι προστατεύουν το κτίριο της Περιφέρειας Ηπείρου από την αναγραφή συνθημάτων. Ακολουθούν ξυλοδαρμοί (έχω φωτογραφίσει το χτυπημένο χέρι της Άλεξ), προσαγωγές και συλλήψεις. Τιμώ την επέτειο στην Ασφάλεια, ασκώντας τα νομικά μου καθήκοντα υπεράσπισης συλληφθέντων.

Παρασκευή, 27 Οκτωβρίου 2017

Παρατηρήσεις στα Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών και Κινδύνων Πλημμύρας Ηπείρου


1.     ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΛΕΚΑΝΩΝ ΑΠΟΡΡΟΗΣ ΠΟΤΑΜΩΝ

Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία (ν. 3199/2003 άρθρο 6 και ΠΔ /2007, άρθρο 15), η διαδικασία της αναθεώρησης του Σχεδίου Διαχείρισης Λεκανών Απορροής γίνεται με την καθοριστική εμπλοκή του Περιφερειακού Συμβουλίου Υδάτων. Ειδικότερα το Συμβούλιο δημοσιοποιεί το Σχέδιο στο κοινό, ώστε αυτό να πληροφορηθεί το περιεχόμενό του και να συμμετάσχει στη δημόσια διαβούλευση, και στη συνέχεια γνωμοδοτεί πριν από την έγκρισή του. Επίσης συνεδριάζει υποχρεωτικά τουλάχιστον μία φορά κάθε χρόνο και εκφράζει τη γνώμη του για κάθε θέμα προστασίας και διαχείρισης των υδάτων, που υποβάλλει σ’ αυτό ο Γενικός Γραμματέας της Αποκεντρωμένης Διοίκησης (και κατά το πνεύμα της Οδηγίας 2000/60 θα έπρεπε να υποβάλλει όλα τα σχετικά θέματα, από άδειες χρήσης νερού μέχρι τεχνικά έργα, που επηρεάζουν υδάτινα σώματα, επιφανειακά ή υπόγεια).

Εκπροσωπώντας 30 περιβαλλοντικές οργανώσεις, πανελλαδικές και τοπικές, συμμετέχω στο Συμβούλιο Υδάτων της Αποκεντρωμένης Διοίκησης με χωρική αρμοδιότητα την Ήπειρο, το οποίο, αν και έχει συγκροτηθεί εδώ και 3 ½ χρόνια, ουδέποτε έχει συνεδριάσει μέχρι σήμερα. Το έλλειμμα δημοκρατίας και διαφάνειας είναι κάτι παραπάνω από φανερό. Η περιφρόνηση της νόμιμης διαδικασίας γίνεται μεγαλύτερη, αν ληφθεί υπόψη ότι το βασικό κείμενο της 1ης Αναθεώρησης του Σχεδίου Διαχείρισης, η 600 σελίδων Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, δεν ήταν προσβάσιμο στους ενδιαφερόμενους, καθώς ο σχετικός σύνδεσμος στη σελίδα της διαβούλευσης μέχρι και αυτή τη στιγμή δεν ανοίγει ! Επί ποίου κειμένου άραγε θα συζητήσουν και θα πληροφορηθούν οι πολίτες της Ηπείρου ? Η αδιαφάνεια αυτή αποκτά διαστάσεις σκανδάλου, αν αναλογιστεί κανείς ότι ανακάλυψα τυχαία την ΣΜΠΕ του υδατικού διαμερίσματος Ηπείρου, στην ιστοσελίδα της Περιφέρειας Θεσσαλίας (!!!), με ημερομηνία ανάρτησης 28 Σεπτεμβρίου, πράγμα που σημαίνει ότι έχει παραδοθεί τουλάχιστον πριν από 20 ημέρες από τους μελετητές.
 
Υπό τις συνθήκες αυτές θα δώσω κατ’ αρχήν έμφαση στην πολιτική εκτίμηση των κατευθύνσεων της ΣΜΠΕ. Σπεύδω πάντως από την αρχή να δηλώσω ότι, δεδομένης και της ένδειας στοιχείων και αρχείων, που μαστίζει αυτή τη χώρα, εκτιμώ το επίπεδο της εργασίας των μελετητών και συμφωνώ με πολλές από τις προτάσεις μέτρων εκ μέρους τους, ιδιαίτερα αυτές που αμφισβητούνται από εκπροσώπους του πολιτικού και επιχειρηματικού κόσμου της περιοχής. Οφείλω όμως να επισημάνω ότι υιοθετούν τις μεθόδους υπεκφυγής, τις οποίες έχει επιλέξει η ελληνική Κυβέρνηση και η Ειδική Γραμματεία Υδάτων. Διότι ο πραγματικός στόχος δεν είναι η καθιέρωση ενός αξιόπιστου και συμμετοχικού συστήματος διαχείρισης των υδάτινων πόρων αλλά η αποφυγή του προβλήματος της «αιρεσιμότητας», της απειλής δηλαδή να διακοπούν οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις.
Ειδικότερα οι μέθοδοι αυτές είναι:
α) Η προσπάθεια για χρονική παράταση μέχρι το 2027 λόγω καθεστώτος «εξαίρεσης» (άρθρο 4 παρ. 4 της Οδηγίας). Υπενθυμίζω κατ’ αρχήν ότι από τα 106 επιφανειακά υδάτινα σώματα της Ηπείρου τα 32 (δηλαδή το 30 %) εμφανίζονται να μην έχουν πιάσει το στόχο της καλής οικολογικής ή/και χημικής κατάστασης ενώ στο 1ο Σχέδιο το ποσοστό αυτό ήταν 14 %. Και η Ελλάδα δεν δικαιούται να επικαλείται έλλειψη στοιχείων, γιατί έχει χρηματοδοτηθεί για να κάνει τις μετρήσεις αυτές. Η ΣΜΠΕ επισημαίνει ότι η έλλειψη πληροφόρησης ή τεχνικοί περιορισμοί μπορούσαν να γίνουν εύκολα δεκτοί ως λόγοι εξαίρεσης κατά την κατάρτιση των σχεδίων αλλά κατά την αναθεώρηση πρέπει πλέον να προτείνονται με μεγάλη φειδώ. Παρ’ όλα αυτά λίγο παρακάτω η ίδια επικαλείται κατά κόρον την αιτιολογία «έλλειψη πληροφοριών» για να ζητήσει για ΟΛΑ ΑΝΕΞΑΙΡΕΤΩΣ τα υδάτινα σώματα καθεστώς εξαίρεσης μέχρι το 2027. Όμως δεν είναι δυνατόν και τα 32, ακόμα και τα ρέματα λχ, να μη μπορούν να αποκατασταθούν μέχρι το 2021, που εκπνέει αυτή η διαχειριστική περίοδος. Ο στόχος είναι σαφής, το πολιτικό σύστημα, κεντρικό και τοπικό, να αποφύγει τις συγκρούσεις και τις ευθύνες του.
β) Η δεύτερη επιφύλαξη αφορά τα νέα έργα ή δραστηριότητες, τα οποία πλέον δεν περιλαμβάνονται ονομαστικά στο Σχέδιο αλλά μπορεί να συνιστούν τροποποιήσεις του  (βάσει του άρθρου 4 παρ. 7 της Οδηγίας). Η περιβόητη «νέα μεθοδολογία», που επεξεργάστηκε η Ειδική Γραμματεία Υδάτων, μπορεί να επιτρέψει την εκτέλεση νέων έργων με σοβαρές επιπτώσεις χωρίς δεσμεύσεις από το Σχέδιο Διαχείρισης. Και αυτή η πρόβλεψη εγκυμονεί κινδύνους ασυδοσίας του πολιτικού συστήματος. Υπενθυμίζω ότι στην Ήπειρο βρίσκεται σε εξέλιξη ένα σχέδιο έρευνας και εξόρυξης υδρογονανθράκων από τις ενδιαφερόμενες μερίδες του κεφαλαίου, περί του οποίου ουδέν διαλαμβάνει το προσχέδιο διαβούλευσης - ούτε καν ένα προτεινόμενο μέτρο για μελέτη ελέγχου των επιπτώσεων αυτής της δραστηριότητας στα υπόγεια νερά.
γ) Η κατάχρηση του χαρακτηρισμού υδάτινων σωμάτων ως «ιδιαίτερα τροποποιημένων» (ΙΤΥΣ), τα οποία δεν απαιτούν εκπλήρωση του στόχου για «καλή οικολογική κατάσταση» αλλά του χαμηλότερου για «καλό οικολογικό δυναμικό». Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η λίμνη Παμβώτιδα, την οποία η Μελέτη αντιμετωπίζει ως ΙΤΥΣ. Δεν μπορώ να εκφέρω γνώμη για την ορθότητα του χαρακτηρισμού, αυτό που όμως είναι σίγουρο, είναι ότι για τις διαρκείς «τροποποιήσεις» της, όπως πρόσφατα η περιβόητη πίστα θαλάσσιου σκι, ευθύνεται το πολιτικό σύστημα της περιοχής, Αντί λοιπόν να μπει ψηλά ο πήχυς και να δεσμευτεί αυτό σε ψηλούς στόχους, του παρέχεται μια ευχέρεια εκπτώσεων και στο περιεχόμενο και κυρίως στο χρόνο, με την πρόβλεψη παράτασης μέχρι το 2027.
Πέραν αυτών δύο από τα προτεινόμενα μέτρα για την περιοχή των Ιωαννίνων και ειδικότερα 1. η μελέτη φέρουσας ικανότητας του ποταμού Λούρου στα πρώτα χιλιόμετρα της διαδρομής του για την εγκατάσταση ιχθυοτροφείων και 2. ο διοικητικός ορισμός της λίμνης Παμβώτιδας και της τάφρου Λαψίστας ως «ευαίσθητων αποδεκτών» λυμάτων, ο οποίος προτεινόταν και από το 1ο Διαχειριστικό Σχέδιο, είναι παραπάνω από απαραίτητα.
Επίδικο εξακολουθεί να αποτελεί η απαγόρευση νέων υδρογεωτρήσεων στο Λεκανοπέδιο Ιωαννίνων, η οποία προβλεπόταν στο 1ο Σχέδιο. Παρά το γεγονός ότι οι μελετητές έχουν μειώσει τη ζώνη της απαγόρευσης στο 1/3 της αρχικής έκτασης, ύστερα από τον διαχωρισμό των υδροφορέων Μιτσικελίου και Βελάς (που προσωπικά δεν είμαι σε θέση να τον αξιολογήσω γεωλογικά), η διάχυτη «αναπτυξιολογία» αδιαφορεί για κάποια συμπτώματα εξάντλησης και διεκδικεί την πλήρη άρση της απαγόρευσης ! Η διατήρηση ακόμη και αυτής της περιορισμένης απαγόρευσης είναι ζωτικής σημασίας και για τα αποθέματα και για τους πολίτες.
Θα ολοκληρώσω με την έννοια της «πλήρους ανάκτησης κόστους», από την οποία διαπνέεται η Οδηγία 2000/60 και νομοθετήθηκε πρόσφατα και στην Ελλάδα (ΚΥΑ 135275/22-05-2017). Η συγκεκριμένη ρύθμιση, εξαιρώντας ωστόσο την υδροηλεκτρική χρήση (!), προβλέπει ότι οι  πολίτες θα πληρώνουν το συνολικό κόστος του κάθε παρόχου υπηρεσιών ύδρευσης, ακόμη και τις επενδυτικές του αστοχίες, θα φορολογούνται δηλαδή εκ νέου και συνεχώς για τις υποδομές ύδρευσης. Αυτό οδηγεί και στην αύξηση της τιμολόγησης των υπηρεσιών ύδατος, δηλαδή ακυρώνει στην πράξη την απρόσκοπτη πρόσβαση όλων ανεξαιρέτως των πολιτών στο νερό και τον χαρακτήρα του ως φυσικού και κοινωνικού αγαθού, αλλά και σε αυταπάτες περί βιώσιμης διαχείρισης των υδατικών πόρων. Το οικολογικό κίνημα σε όλη την Ευρώπη αμφισβητεί την εμπορευματοποίηση, στην οποία οδηγεί η «πλήρης ανάκτηση κόστους», και διεκδικεί την εξασφάλιση πόρων για μεγάλες υποδομές μέσα από τη γενική φορολογία.

2.     ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΠΛΗΜΜΥΡΑΣ ΛΑΠ

α)  Στο Σχέδιο Διαχείρισης προσδιορίζονται 10 ζώνες υψηλής επικινδυνότητας πλημμύρας στις πεδινές και επίπεδες περιοχές της Ηπείρου και ορθά, διότι εκεί εντοπίζονται οι κίνδυνοι μεγάλης κλίμακας. Ωστόσο ο προβληματισμός για την προστασία των πολιτιστικών μνημείων θα πρέπει να συμπεριλάβει και τα μνημεία του λαϊκού πολιτισμού στις ορεινές ζώνες και συγκεκριμένα τα πετρογέφυρα της Ηπείρου. Στην περιοχή μας εξακολουθούμε να θρηνούμε την πτώση της γέφυρας της Πλάκας, αν και δεν οφείλεται κυρίως στην πλημμύρα αλλά στην πλημμελή της συντήρηση. Με αφορμή όμως αυτό θα πρέπει να εξεταστεί η λήψη μέτρων στις περιοχές εγγύτητας των πέτρινων γεφυριών.
β) Πολλές φορές η όξυνση των πλημμυρικών φαινομένων δεν οφείλεται σε φυσικά αίτια αλλά στις τεχνικές επεμβάσεις και ιδιαίτερα σ’ αυτές που είναι μεγάλης κλίμακας. Η ένταση των πλημμυρών του 2010 στο νότιο τμήμα του Λεκανοπεδίου Ιωαννίνων έχει καταγγελθεί ότι οφείλεται σε παραλείψεις και αστοχίες κατά την κατασκευή είτε της Εγνατίας οδού είτε άλλων δρόμων είτε μεγάλων κτιριακών συγκροτημάτων (ΙΚΕΑ), που έχουν οδηγήσει σε απόφραξη καταβοθρών, οι οποίες λειτουργούσαν στην περιοχή. Είναι λοιπόν ζητούμενο ένα μοντέλο αποτίμησης και αυτών των κινδύνων.
γ) Το πιο σημαντικό επίδικο όμως είναι η σκοπούμενη «αντιπλημμυρική δράση» του υδροηλεκτρικού φράγματος Πουρναρίου. Η αξιωματική παραδοχή ότι τα υδροηλεκτρικά φράγματα παρέχουν ΚΑΙ αντιπλημμυρική προστασία καταρρίπτεται τόσο από την επιστημονική κριτική (ενδεικτικά https://www.internationalrivers.org/resources/before-the-deluge-coping-with-floods-in-a-changing-climate-3987), η οποία επισημαίνει ότι στην πραγματικότητα αυτά επιτείνουν το πρόβλημα, καθώς λειτουργούν ως μηχανισμοί μεταφοράς των πλημμυρικών φορτίων, όσο και από την εμπειρία με πλησιέστερη περίπτωση την ευθύνη των βουλγαρικών Υ/Η φραγμάτων για τις συχνές πλέον πλημμύρες του ποταμού Έβρου. Και τούτο οφείλεται στη διαφορά των σκοπών λειτουργίας, καθώς ένα αντιπλημμυρικό φράγμα απαιτεί διατήρηση του ταμιευτήρα στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο ενώ ένα υδροηλεκτρικό ακριβώς το αντίθετο, προκειμένου να μεγιστοποιηθεί η παραγωγή ενέργειας σε περιόδους αιχμής.
Φράγματα & πλημμύρες (Vajont Β. Ιταλία 1963 - 2.000 νεκροί)
Δεν υιοθετώ απαραίτητα τις αιτιάσεις του Δήμου Αρταίων ότι οι μεγάλες πλημμύρες του 2015 στην πεδιάδα της Άρτας οφείλονται και στην καθυστερημένη αντίδραση των υπευθύνων λειτουργίας του φράγματος Πουρναρίου. Υφίσταται όμως μια πραγματική σύγκρουση χρήσεων με αντικείμενο το ύψος της στάθμης λειτουργίας του ταμιευτήρα και η ΔΕΗ εμφανίζεται απρόθυμη να συνηγορήσει στη μείωσή του. Και αν υπό το καθεστώς της ΔΕΗ υφίσταται ένας υποτυπώδης δημόσιος έλεγχος, στην πολύ πιθανή περίπτωση ιδιωτικοποίησης του Πουρναρίου η διακύμανση της στάθμης του θα εξαρτάται από την επιδίωξη του κέρδους με βάση την χρηματιστηριακή διακύμανση της τιμής της κιλοβατώρας σε ένα διασυνδεδεμένο σύστημα ενεργειακών ροών.
Συνεπώς, η ανάγκη διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας οφείλει να υπερβεί τις αξιωματικές παραδοχές και τα τεχνοκρατικά όρια και να συμπεριλάβει απαραίτητα δύο πολιτικούς στόχους 1. Τη θεσμοθέτηση οργάνων κοινωνικής διαχείρισης και ελέγχου στα υπάρχοντα φράγματα και τη ρύθμιση των χρήσεων του νερού με την αποφασιστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας και 2. Την αποφυγή στο μέλλον κατασκευής νέων μεγάλων υδροηλεκτρικών φραγμάτων, που διακόπτουν τον υδατικό κύκλο και προκαλούν πολλές καταστροφικές συνέπειες, όχι μόνο στον Άραχθο αλλά σε όλα τα ποτάμια. 

Γιάννενα, 19-20 Οκτωβρίου 2017

Γιάννης Παπαδημητρίου
Εκπρόσωπος Περιβαλλοντικών Οργανώσεων
στο Συμβούλιο Υδάτων Ηπείρου

Τετάρτη, 27 Σεπτεμβρίου 2017

Η Αριστερά μπροστά στην απόσχιση της Καταλονίας


Η αυταρχική εκτροπή της δεξιάς κυβέρνησης Ραχόϊ απέναντι στο δημοψήφισμα για την καταλανική ανεξαρτησία - μεταξύ των άλλων με ποινικές διώξεις, συλλήψεις, διαλύσεις συγκεντρώσεων, κατασχέσεις ψηφοδελτίων και εφημερίδων και ηλεκτρονικό μπλοκάρισμα -,  εκτός των άλλων, έχει προσφέρει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία στις δυνάμεις της Αριστεράς, και στην Ισπανία και στην υπόλοιπη Ευρώπη, να στρέψουν τα πυρά τους εναντίον του Ισπανού Πρωθυπουργού και να ξεφύγουν από την αμηχανία της τοποθέτησης πάνω στην ουσία του δημοψηφίσματος. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι Podemos με την θέση τους «ναι σε συναινετικό δημοψήφισμα (κάτι ωστόσο που είχε αποκλείσει ο Ραχόϊ από την αρχή) - όχι στην απόσχιση της Καταλονίας», πράγμα που έχει προκαλέσει τη διαφοροποίηση του αδελφού κόμματος Podem στην Καταλονία.  
Σε μια ανάλογη περίπτωση στις αρχές της δεκαετίας του ’90, στο ξεκίνημα δηλαδή της γιουγκοσλαβικής κρίσης και σε μια περίοδο έντονου προβληματισμού για το εθνικό ζήτημα, είχα παρακολουθήσει την ομιλία ενός στελέχους, τότε, του ΝΑΡ, ο οποίος δεν δίστασε να επαινέσει τη στάση αρχών της Ρόζας Λούξεμπουργκ, η οποία, αν και πολωνικής καταγωγής η ίδια, είχε ταχθεί κατά της ανεξαρτησίας της Πολωνίας. Αν και ο ομιλητής απέφυγε να απαντήσει στην ενοχλητική παρατήρηση από το ακροατήριο «καλά, από όλο το έργο της Λούξεμπουργκ μόνο αυτό βρήκατε να δεχτείτε ; », είναι αλήθεια ότι η θέση της ακολουθεί με συνέπεια την παράδοση του Μαρξ και του Έγκελς, οι οποίοι ήταν αντίθετοι με την ανεξαρτησία των σλαβικών βαλκανικών χωρών αλλά και της Ελλάδας κυρίως για λόγους πολιτικής στρατηγικής, εκτιμώντας δηλαδή ότι η διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας θα δώσει ευκαιρία παρέμβασης στην τσαρική Ρωσία, τον χωροφύλακα τότε της αντιδραστικής Ευρώπης.

       Ήταν ο Λένιν κυρίως, που έκανε τον κρίσιμο διαχωρισμό ανάμεσα σε κυρίαρχα και καταπιεσμένα έθνη και υποστήριξε, όπως από την άλλη πλευρά αλλά με τον ίδιο ζήλο ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ουίλσον, την υπόθεση της εθνικής αυτοδιάθεσης έως και της απόσχισης από το κράτος προέλευσης. Ακόμη περισσότερο ειδικεύθηκαν στο θέμα οι εκπρόσωποι του ρεύματος του αυστρομαρξισμού ενώ και ο ίδιος ο Στάλιν, γράφοντας μάλλον το αξιοπρεπέστερο έργο της καριέρας του ως συγγραφέα, αντιμετώπισε θεωρητικά το εθνικό ζήτημα, αν και το βασικό του πρόβλημα ήταν, ποιες από τις 100 και πλέον εθνότητες της Σοβιετικής Ένωσης δικαιούνταν να αποκτήσουν το στάτους του έθνους. Έλυσε το πρόβλημα αυτό αργότερα με τον δικό του τρόπο, εξορίζοντας καμιά εικοσαριά «τιμωρημένους» λαούς, μεταξύ των οποίων και τους Έλληνες του Πόντου, στην Κεντρική Ασία.
 Ούτως ή άλλως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος συντέλεσε στην επικράτηση ενός «ομοσπονδιακού» πατριωτισμού (της σοβιετικής πατρίδας κυρίως αλλά και της παρτιζάνικης Γιουγκοσλαβίας) σε βάρος πιο καθαρά εθνικών ταυτοτήτων ενώ η παγίωση της ψυχροπολεμικής ισορροπίας στην Ευρώπη δρούσε ανασταλτικά στην ανάπτυξη αποσχιστικών κινημάτων σε Δύση και Ανατολή. Η κατάρρευση όμως του 1989, σε συνδυασμό με την αλλαγή των γερμανικών συνόρων, οδήγησε στη γρήγορη διάλυση των ομοσπονδιών του «υπαρκτού», είτε αναίμακτα (Τσεχοσλοβακία) είτε με προοδευτικά αυξανόμενες συγκρούσεις (ΕΣΣΔ), στη δε Γιουγκοσλαβία πολυαίμακτα από την αρχή, καθώς αμφισβητήθηκαν τα υπάρχοντα εσωτερικά σύνορα μεταξύ των ομοσπόνδων δημοκρατιών.
Την ίδια εποχή στη Δυτική Ευρώπη της εοκικής ευημερίας μια ανάλογη συζήτηση είχε μόνο θεωρητικό χαρακτήρα και βρισκόταν εκτός ημερήσιας διάταξης. Παρ’ όλα αυτά, ήδη από το 1994 ο Βρετανός ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ στο βιβλίο του «Η εποχή των άκρων – Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914 – 1991» (εκδ. Θεμέλιο 1995), είχε προβλέψει ότι «ακόμα και χώρες, που έχουν σχετικά προβλέψιμο σύστημα διακυβέρνησης, όπως επί παραδείγματι ο Καναδάς, το Βέλγιο ή η Ισπανία, η διατήρησή τους ως ενιαία κράτη στα επόμενα δέκα με δέκα πέντε χρόνια δεν πρέπει να θεωρείται ως βέβαιη και κατά συνέπεια δεν μπορεί να θεωρείται και ως βέβαιη και η φύση των πιθανών καθεστώτων που θα προκύψουν, αν προκύψουν». Αν και ο Χομπσμπάουμ δεν είχε συμπεριλάβει τη δική του χώρα στον κατάλογο, οι ραγδαίες εξελίξεις της τελευταίας πενταετίας, κυρίως το σκωτσέζικο και το καταλανικό δημοψήφισμα, τον έχουν επιβεβαιώσει απόλυτα.
        Πέραν των αντιδράσεων στο υπό «διαμελισμό» εθνικό κράτος, είναι κάθε φορά δεδομένη η επιφυλακτική έως απόλυτα εχθρική στάση του διεθνούς συστήματος απέναντι σε κάθε αλλαγή του status quo. Στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι χαρακτηριστική η προειδοποίηση του εκπροσώπου της Κομισιόν Μ. Σχινά ότι μια ανεξάρτητη Καταλονία θα βρεθεί εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα πρέπει να κάνει αίτηση ένταξης σ’ αυτή. Και η Αριστερά επίσης είναι, διεθνώς, κατά κανόνα επιφυλακτική.

Εκεί όμως που τρελαίνεσαι εντελώς, είναι η στάση της ελληνικής Αριστεράς ή, σωστότερα, του πλειοψηφικού της κομματιού. Δεν πρόκειται μόνο για τον συνήθη οπορτουνισμό, ο οποίος εν προκειμένω αποτυπώνεται στη γραμμή «εναντίον μεν των αποσχίσεων, επειδή τις υποθάλπει ο διεθνής ιμπεριαλισμός, εξαιρουμένων όμως όσων αποτελούν «συμφέρουσα» γεωπολιτική εξέλιξη, όπως λ.χ. η ξαφνική (το επίθετο έχει την αυτονόητη σημασία του) «αυτοδιάθεση» της Κριμαίας υπό την επίβλεψη του ρωσικού στρατού». Κυρίως είναι η ιδεολογική της ένδεια στην κατανόηση των εξελίξεων και η καταφυγή στα κλισέ. Ενώ στην ίδια τη Γιουγκοσλαβία λ.χ. δεν υπάρχει σοβαρός αναλυτής, που να μη δέχεται την πρωταρχική ευθύνη των εθνικισμών και ιδιαίτερα των πιο επιθετικών, του σερβικού κατά πρώτο λόγο και του κροατικού κατά δεύτερο, η πλειοψηφούσα Αριστερά της χώρας μας προσχώρησε από την πρώτη στιγμή στην άποψη ότι την Γιουγκοσλαβία τη διαλύουν εξωτερικοί παράγοντες - κατά σειράν το τέταρτο Ράϊχ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ΗΠΑ του Κλίντον και οι ιμπεριαλιστές γενικά. Αφήνω την ευρέως διαδεδομένη συνωμοτική θεωρία ότι οι ΗΠΑ, η Ε.Ε. αλλά και το διεθνές κεφάλαιο, ο Σόρος κλπ. δεν παύουν να κατασκευάζουν «ανύπαρκτες» εθνότητες και να απεργάζονται συνωμοσίες εναντίον των «υπαρκτών».

Το ζήτημα είναι ότι η Καταλονία, όπως και οι άλλες δύο προωθημένες «αυτονομίες» του ισπανικού κράτους - η χώρα των Βάσκων και σε μικρότερο βαθμό η Γαλικία -, οι οποίες σημειωτέον μιλούν διαφορετικές γλώσσες από την επικρατούσα καστιλιάνικη, είναι κάθε άλλο παρά «ανύπαρκτη». Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος χώρος να εκθέσω αναλυτικά την άποψή μου για το εθνικό φαινόμενο, που ναι μεν είναι κατασκευή, συνδεδεμένη με την άνοδο της αστικής τάξης και τη δημιουργία κράτους αλλά βασίζεται στην ανάδειξη προϋπαρχόντων στοιχείων - και στον αποκλεισμό άλλων. Σε γενικές γραμμές όμως συμφωνώ με την άποψη των Χαρντ και Νέγκρι («Αυτοκρατορία» εκδ. Scripta 2002) ότι «ενώ στα χέρια των κυριάρχων (ομάδων) η έννοια του έθνους υπηρετεί τη στασιμότητα και την παλινόρθωση, στα χέρια των υποταγμένων γίνεται ένα όπλο αλλαγής και επανάστασης».

Η Καταλονία διαθέτει και έντονο παρελθόν αυτονομίας, ήδη από την εποχή του Καρλομάγνου, και μακραίωνη ναυτική παρουσία και επέκταση στη Μεσόγειο και ισχυρότατη αίσθηση εθνογλωσσικής ταυτότητας αλλά και οδυνηρά βιώματα εθνικής καταπίεσης από τους Βουρβόνους βασιλιάδες και κυρίως από τον Φράνκο. Η δε αφομοιωτική πολιτική του ισπανικού κράτους, ακόμα και μετά απ’ τον θάνατο του τελευταίου, έχει οδηγήσει στη σταδιακή εξαφάνιση της καταλανικής γλώσσας από περιοχές της Αραγωνίας και κυρίως της Βαλένθια. Η τακτική του Ραχόϊ από την άλλη μπορεί να αποσκοπούσε στο φόβο αλλά έχει προκαλέσει την οργή. Όπως μας βεβαιώνει μια από τις κορυφαίες μορφές των καταλανικών γραμμάτων, ο Μπαλταζάρ Πορσέλ, «ιστορικά η Καταλονία ταλαντεύεται ανάμεσα στο seny και τη rauxa, τη λογική και την παραφορά» («Μεσόγειος - ταραγμένα κύματα» εκδ. Πάπυρος 2012).
 
         Για κάποιον ωστόσο, που τάσσεται εναντίον των συνόρων και υπέρ μιας παγκόσμιας ΕΣΣΔ, που έλεγε και ο Άρης Αλεξάνδρου, το προβοκατόρικο ερώτημα παραμονεύει στη γωνία : «Είσαι τελικά υπέρ ενός εθνικισμού ; ». Το δίλημμα όμως στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν τίθεται έτσι αλλά ως επιλογή μεταξύ ενός κυρίαρχου και ενός καταπιεσμένου εθνικισμού. Και για όσους/ες δεν πείστηκαν από τη θεωρητική τους διάκριση λίγο παραπάνω, θα προσθέσω ότι και στην πράξη η πολιτική ατζέντα ακόμα και των δεξιών αυτονομιστών είναι, συγκυριακά έστω, πολύ πιο προοδευτική από εκείνη του κυρίαρχου κράτους. Επ’ αυτού ενδιαφέρουσα είναι η τοποθέτηση της επικεφαλής του Σκωτσέζικου Εθνικού Κόμματος (SNP) Νίκολα Στάρτζεον, σε συζήτηση με την Τουρκάλα συγγραφέα Ελίφ Σαφάκ προ μηνός στο φεστιβάλ του Εδιμβούργου, ότι ο προσδιορισμός «εθνικό» στον τίτλο του κόμματος οφείλεται μόνο στην παράδοσή του και η ίδια θα προτιμούσε να αλλάξει. Η θέση αρχής είναι πως μια ένωση λαών δεν μπορεί παρά να είναι εθελούσια. Από δε την άποψη της Αριστεράς, ακόμη πιο σημαντική είναι η στράτευση της συντριπτικής πλειοψηφίας των αριστερών δυνάμεων της Καταλονίας, από το ιστορικό σοσιαλδημοκρατικό ERC, που ιδρύθηκε το 1931, μέχρι τα αντικαπιταλιστικά CUP και Podem, αλλά και του συνόλου σχεδόν των κινημάτων μιας πλούσιας κοιτίδας στο στρατόπεδο της ανεξαρτησίας. Μνημονεύω ειδικά το οικολογικό κίνημα για την προστασία του ποταμού Έβρου, που στο παρελθόν έφτασε να κινητοποιεί εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων, από το εμμονικό σχέδιο όλων των δεξιών ισπανικών κυβερνήσεων για τη "μεταφορά" του νερού του στο νότο.

          Δεν υποστηρίζω ότι είναι εύκολο πράγμα η επεξεργασία μιας γενικής θεωρίας για το φαινόμενο της απόσχισης και της δημιουργίας χωριστού κράτους. Ακόμα οι εφαρμοστές του Διεθνούς Δικαίου, που δουλεύουν πολλά χρόνια πάνω στα κριτήρια εφαρμογής της αρχής της εθνικής αυτοδιάθεσης, πολύ συχνά πέφτουν σε μπελάδες. Θεωρώ όμως ότι η Αριστερά έχει στη διάθεσή της τα θεωρητικά εργαλεία, παλιά και σύγχρονα, όχι μόνο για να καταγγείλει το καθεστώς Ραχόϊ, όπως κάνουν οι διαδηλωτές σε πολλές ισπανικές πόλεις, αλλά και για να ταχθεί ανεπιφύλακτα στο πλευρό του καταλάνικου λαού και της ανεξαρτησίας. Και με τα λόγια του μεγάλου Παλαιστίνιου διανοητή Εντουάρντ Σαΐντ, σε ένα άλλο επίδικο : «Φυσικά και μάχομαι υπέρ μιας ανεξάρτητης Παλαιστίνης, ώστε να αναλάβω επιτέλους το ρόλο μου ως διανοούμενος, το ρόλο του κριτικού απέναντι στο έθνος - κράτος».