Κυριακή, 10 Ιουνίου 2018

Ένα φόρουμ για το ταξίδι


Χθες το βράδι πήρα μέρος σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση στον Ελεύθερο κοινωνικό χώρο Αλιμούρα με θέμα «Για μια κριτική στον σύγχρονο τουρισμό». Αφορμή ήταν η έκδοση του τέταρτου τεύχους του περιοδικού Kaboom, το οποίο φιλοξενεί και σχετικό αφιέρωμα.

Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του κινήματος στην πόλη, που επιχειρείται μια συζήτηση για την ουσία του τουρισμού κεντραρισμένη στη βασική διάκριση μεταξύ ταξιδιώτη και τουρίστα. Στα πλαίσια του Κοινωνικού Φόρουμ Ιωαννίνων είχαμε επιχειρήσει τη δεκαετία του 2000 να ανοίξουμε το θέμα, έχω διασώσει μάλιστα το κείμενό μου, που φιλοδοξούσε να έχει χαρακτήρα εισήγησης. Εξίσου ενδιαφέρον είναι ότι μερικά χρόνια αργότερα επιχειρήσαμε και έμπρακτα μια «εναλλακτική» εκδρομή στη γειτονική Αλβανία, στο Βουθρωτό και το Αργυρόκαστρο. Όσο κι' αν μια δεκαετία μνημονίων έχει περιορίσει δραματικά τη δυνατότητα των περισσοτέρων να ταξιδεύουμε, θεωρώ ότι το κείμενο εκείνο διατηρεί την επικαιρότητά του και το δημοσιεύω αυτούσιο.

  --- 

Γνωρίζω κάποιους ανθρώπους σ’ αυτή την πόλη, που συμμερίζονται την αγάπη μου για τα ταξίδια. Με εξαίρεση όμως ορισμένες πολύ ειδικές μορφές διοργάνωσης «ταξιδιών» (λ.χ. οι εκδρομές του ορειβατικού συλλόγου) ή κάποιες ιδιωτικές συζητήσεις, η οποιαδήποτε συζήτηση και κυρίως η οποιαδήποτε πρακτική οργανωμένου ταξιδιού χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των τουριστικών πρακτορείων, την εμπορευματοποίηση της ταξιδιωτικής εμπειρίας και την τυποποίησή της στα χαμηλότερα δυνατά ποιοτικά επίπεδα.

Η βιομηχανία της τουριστικής αναψυχής ανήκει στις λεγόμενες βιομηχανίες του ελεύθερου χρόνου. Ο ελεύθερος χρόνος, αν και στις μέρες μας υπάρχει σε ιστορικά πρωτοφανείς ποσότητες για όλους και για τα λαϊκά στρώματα, εντούτοις στραγγαλίζεται από τα νεοφιλελεύθερα προτάγματα του ανταγωνισμού, θυσιάζεται στο βωμό της «επιτυχίας» και των δημοσίων σχέσεων και διαστρέφεται από τον καταναλωτισμό. Παρ’ όλα αυτά θεωρώ ότι η διαχείριση και η ανάκτηση του ελεύθερου χρόνου είναι πεδίο πάλης για την κοινωνική αλλαγή και μάλιστα με όρους συγκριτικά καλύτερους από οποιοδήποτε άλλο μέτωπο κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Επιστρέφοντας ξανά στο ταξίδι, οι ομάδες και τα άτομα, που, περισσότερο ή λιγότερο, απαγκιστρώνονται από τα κυρίαρχα πρότυπα αναψυχής, επιβάλλεται να μην περιοριστούν σ’ ένα περιθωριακό ρόλο «πρότυπου ταξιδευτή» αλλά να λειτουργήσουν παιδευτικά, να παρέμβουν δηλ. πολιτικά ενάντια στο σημερινό σύστημα αναψυχής, την μετατροπή των πολιτών σε καταναλωτές και την αδιαφορία για τα (οποιαδήποτε) κοινά. Με επίγνωση ότι η αλλαγή των τουριστικών στερεοτύπων από μόνη της δεν σημαίνει άρνηση της εμπορευματοποίησης - αντίθετα πολλές φορές οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού είναι απλώς η εμπροσθοφυλακή του μαζικού τουριστικού ρεύματος -, εντούτοις μπορεί να συμβάλει στην πολιτιστική ανάταση και στην αυτοκριτική στάση των υποψήφιων ταξιδιωτών. Θεωρώ ιδιαίτερα χρήσιμη τη διαμόρφωση στην πόλη μας ενός δημόσιου χώρου ανταλλαγής απόψεων και οργάνωσης προτάσεων για το ταξίδι, που ίσως να αποτελέσει μια εναλλακτική επιλογή και διέξοδο για, περισσότερους από όσους αυτή τη στιγμή φανταζόμαστε, ανθρώπους.

Ορισμένοι κοινοί τόποι της συνεύρεσης αυτής θα μπορούσαν να είναι :

- η θεώρηση του ταξιδιού ως ουσιαστικής επαφής με τις κοινωνίες υποδοχής (λ.χ. με τη βίωση του καθημερινού τους ρυθμού, με τη χρήση των δημόσιων μέσων συγκοινωνίας κλπ.) αντί του ενσταβλισμού σε τουριστικά γκέτο και της απομόνωσης στο μικρόκοσμο ενός γκρουπ

- η κριτική της επιλογής ταξίδι «για λόγους κύρους», με στόχο δηλ. την κοινωνική επίδειξη στον χώρο μόνιμης παραμονής, με αντίτιμο πολλές φορές την πλήξη. Στην περίπτωση αυτή θεωρώ προτιμότερη επιλογή τη μηδενική, δηλ. την αποφυγή του ταξιδιού

- η συμβολή στην αυτοκριτική στάση του υποψήφιου τουρίστα και στη συνειδητοποίηση των ευθυνών του απέναντι στις κοινωνίες υποδοχής

- ο συνδυασμός οργανωμένου και αυθόρμητου στοιχείου στην ταξιδιωτική εμπειρία 

Η θεματολογία και τα πεδία δραστηριοποίησης θα μπορούσαν να είναι εξίσου πολλά :

- η παρουσίαση εμπειριών και φωτογραφιών από συγκεκριμένα ταξίδια, η ανταλλαγή πληροφοριών, η παρουσίαση βιβλίων κλπ.

- η διοργάνωση ταξιδιών με τους δικούς μας όρους

- η διοργάνωση εκδηλώσεων με θέματα το ταξίδι, την τουριστική βιομηχανία, την αναζήτηση του «άλλου» τουρισμού κλπ.

- η συζήτηση για τη μορφή και το μέλλον του ταξιδιού στην περιοχή της Ηπείρου, η κριτική του κυρίαρχου μοντέλου τουριστικής (και οικονομικής) ανάπτυξης και η προώθηση των ήπιων και εναλλακτικών μορφών.

Τρίτη, 22 Μαΐου 2018

Ενάντια στην εθνικιστική υστερία στο τοπικό επίπεδο


Αντιεθνικιστικές μνήμες από τη μακεδονική διαμάχη στα Γιάννενα

Διαβάζω όλο και συχνότερα την εκτίμηση ότι η ελληνική κοινωνία βρίσκεται μπροστά στην ανάδυση ενός φασιστικού κόμματος, στην προοπτική του εκφασισμού της κλπ. Παρότι κανείς δεν μπορεί να το αποκλείσει, θεωρώ ότι η έκφραση βεβαιότητας υποτιμά την τεράστια διαφορά στους κοινωνικούς συσχετισμούς μεταξύ της πρώτης έξαρσης της σύγχρονης μακεδονομαχίας κατά την δεκαετία του ’90 και της σημερινής εποχής. Όσοι το παραβλέπουν, είτε είναι μικρής ηλικίας και δεν πρόλαβαν να αφομοιώσουν το κλίμα και τα γεγονότα εκείνης της δεκαετίας είτε είναι μεγαλύτεροι αλλά στην καλύτερη περίπτωση δεν τα αντιλήφθηκαν ενώ στη χειρότερη συνέβαλαν σ’ αυτά.   


Η μακεδονική υστερία του 1992 δεν ήταν «άλλη μία», έστω και ασυνήθιστη, έξαρση εθνικισμού στην ελληνική κοινωνία αλλά μία τομή, ένα «συμβάν» κατά την προσφιλή σήμερα ορολογία, που επηρέασε καθοριστικά τις πολιτικές μετατοπίσεις και τους συσχετισμούς. Η καταθλιπτική στοίχιση της συντριπτικής πλειοψηφίας πίσω από τις εθνικιστικές ονειρώξεις, η ανάδειξη πολιτικών τσαρλατάνων, η διαπόμπευση κάθε αντίθετης άποψης από επιθετικά πρωτοσέλιδα και τηλεδικαστήρια, και, ως αποκορύφωμα, μια σειρά ποινικών διώξεων και καταδικών καθαρά και μόνο λόγω έκφρασης της αντίθετης άποψης είναι η μαύρη κληρονομιά της δεκαετίας του ’90.

Η Αριστερά δεν έμεινε σε καμιά περίπτωση ανεπηρέαστη. Όχι μόνο επειδή ένα κομμάτι της, και κυρίως ο ΣΥΝ, πήρε μέρος στο συλαλητήριο της Θεσσαλονίκης αλλά και επειδή οι εξελίξεις σταδιακά παρήγαγαν μια βαθειά διαιρετική τομή στο εσωτερικό της, σχηματικά μεταξύ της Αριστεράς των «εθνικών στόχων» και αυτής της «βαλκανικής φιλίας». Από την άποψη αυτή είναι χαρακτηριστική η αντιμετώπιση του ΚΚΕ, που, ενώ στο μακεδονικό πρόβλημα πάνω-κάτω είχε τις ίδιες θέσεις με σήμερα («όχι στα συλαλητήρια – δεν υπάρχει μακεδονική μειονότητα»), τότε μεν υπέστη συστηματικό μπούλιγκ από τη νέα εθνικοφροσύνη ενώ στις μέρες μας αναγνωρίζεται, συχνά από τους ίδιους ανθρώπους, ως «συνεπής πατριωτική δύναμη». Μεσολάβησαν βεβαίως η σταδιακή προσαρμογή του λόγου του στις ανάγκες του συντηρητικού, και οπωσδήποτε πολυπληθέστερου, ακροατηρίου σε μια σειρά από άλλα μέτωπα, ορισμένες ηχηρές μεταγραφές τύπου Λιάνας Κανέλλη αλλά πάνω απ’ όλα η συγκρότηση μιας συνεπούς αντιεθνικιστικής Αριστεράς.

Κατά την άποψή μου αυτή η διαιρετική τομή, παρά τις μεταλλάξεις ή τις μεταμφιέσεις της, υφίσταται ακόμα και σήμερα και κάθε προσπάθεια για την υπέρβασή της στο όνομα ενός κοινού πολιτικού στόχου είναι καταδικασμένη είτε σε οπορτουνιστικά κουκουλώματα είτε, συνηθέστερα, στην επικράτηση της πιο εύκολης συνταγής για την «επικοινωνία με τις μάζες». Τα παραδείγματα αφθονούν : Η πορεία του Τσίπρα προς την εξουσία, κατά την οποία εγκατέλειψε νωρίς τον αντιεθνικισμό και πολύ-πολύ αργότερα την «ταξική μεροληψία», η ανάλωση των τροτσκιστών στη ΛΑΕ και πολλά ακόμη.

Από το 1992 λοιπόν χρονολογείται η εμφάνιση ενός μπλοκ αριστερών δυνάμεων με τη διεθνιστική αλληλεγγύη ψηλά στην ατζέντα τους - τηρουμένων φυσικά των αναλογιών, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε ακόμη και για ένα μικρό ελληνικό Τσίμερβαλντ -, που χρειάστηκε να πολεμήσουν πολλές φορές και στη συνέχεια. Η ιστορική αναδρομή στη, δύσκολη στην αρχή, συγκρότηση ενός «αντιεθνικιστικού εμείς», κατά την έκφραση του Άγγελου Ελεφάντη, συνηθίζεται αυτή την εποχή αλλά παρουσιάζει κενά, καθώς περιορίζεται στην Αθήνα και αγνοεί την όποια περιφερειακή διάσταση. Είναι επομένως χρήσιμη η παρουσίαση της σχετικής δραστηριότητας στα Γιάννενα, η οποία δεν φιλοδοξεί φυσικά να καλύψει το κενό αλλά να αναδείξει την ανάγκη, πολιτική και ακαδημαϊκή, μιας ερευνητικής προσπάθειας.

Στην πόλη την πρωτοβουλία για την οργάνωση του αντιλόγου στην εθνικιστική μονοφωνία την πήρε, στα στερνά της, η οργάνωση του Ρήγα Φεραίου Ιωαννίνων. Η εκδήλωσή της, πιθανότατα η δεύτερη στη χώρα μετά από τη συζήτηση της Αριστερής Κίνησης του Ιστορικού - Αρχαιολογικού της Αθήνας, είχε ως θέμα «Αναζωπύρωση των εθνικισμών και μειονοτικά ζητήματα», ομιλητές τον Άγγελο Ελεφάντη και εμένα και πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή, 3 Απριλίου 1992. Στην αρχή δεν ήταν εύκολο να ξεπεραστεί η αρνητική προδιάθεση ενός σημαντικού τμήματος ακόμη και του ίδιου του ακροατηρίου της, αφής στιγμής όμως αυτό επιτεύχθηκε, ο προβληματισμός ήταν γόνιμος και δημιούργησε μια κρίσιμη μάζα για τη συνέχεια. 

Το επόμενο βήμα έγινε μετά από την καταδίκη, σε ποινή φυλάκισης 19 μηνών (!), των 4 μελών της Αντιεθνικιστικής – Αντιπολεμικής Συσπείρωσης, επειδή μοίραζαν την προκήρυξη με τίτλο «Οι γειτονικοί λαοί δεν είναι εχθροί μας. Όχι στον εθνικισμό και τον πόλεμο» (ένα πλήρες χρονικό των ποινικών διώξεων της περιόδου μπορείτε να διαβάσετε στο κείμενο του Κώστα Παπαδάκη στον σύνδεσμο http://pandiera.gr/δίκες-πολιτικών-διώξεων-αντιεθνικισ/ ). Ύστερα από πρωτοβουλία του Ελεφάντη και του Φίλιππου Ηλιού συντάχθηκε και διακινήθηκε ένα κείμενο έμπρακτης δημόσιας συμπαράστασης, το περίφημο κείμενο των «169 διανοουμένων», το οποίο «υιοθετούσε» την προκήρυξη και απευθυνόταν σε κάθε αρμόδιο Εισαγγελέα. Μεταξύ των άλλων επισήμαινε ότι «Δεν ανήκουμε στην Αντιεθνικιστική Αντιπολεμική Συσπείρωση. Επειδή όμως θεωρούμε ότι με την καταδίκη αυτή πλήττονται θεμελιώδη και κατοχυρωμένα από το Σύνταγμα δικαιώματα που αφορούν την ελευθερία του λόγου και την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και επειδή, ανεξάρτητα από τις


επιμέρους αντιλήψεις του καθενός μας για τα θέματα που αναφέρονται στην προκήρυξη, πιστεύουμε ότι είναι χρέος των πολιτών να υπερασπίζονται με όσα μέσα θεωρούν πρόσφορα τις



θεμελιώδεις ελευθερίες, ΣΥΝΥΠΟΓΡΑΦΟΥΜΕ την καταδικασμένη προκήρυξη και σας καλούμε, κύριε Εισαγγελέα, να λάβετε τα μέτρα που επιβάλλει η ισόνομη μεταχείριση των πολιτών». Ήταν ασφαλώς μια αμυντική κίνηση με στόχο την υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου ταυτόχρονα όμως και μια θαρραλέα πρόκληση προς τις εισαγγελικές αρχές, που πέτυχε το στόχο της και είχε ως αποτέλεσμα την παύση της άσκησης ποινικών διώξεων.   

Το κείμενο των 169 συνυπέγραψαν 15 μέλη ΔΕΠ του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων από όλες τις βαθμίδες και ο υποφαινόμενος, πράγμα που σημαίνει ότι το 1/10 των υπογραφών προερχόταν από τα Γιάννενα ! Το γεγονός πλήγωσε την τιμή της ντόπιας εθνικοφροσύνης και προκάλεσε την οργισμένη της αντίδραση, η οποία εκδηλώθηκε κυρίως στο Πανεπιστήμιο. Ένας σκληρός, ακροδεξιός πυρήνας μέσα στην ΟΝΝΕΔ αποφάσισε να συνετίσει τους εθνικούς μειοδότες με κάθε μέσο : διακοπές παραδόσεων, τραμπουκισμοί, απειλές στους διαδρόμους, συνθήματα στις πόρτες των γραφείων. Ανάλογο ήταν το κλίμα στον τοπικό τύπο και παραθέτω μάλιστα ένα χαρακτηριστικό αντικομμουνιστικό σχόλιο δημοσιογραφικής στήλης, από το οποίο προκύπτει ευθέως η σύνδεση της κομμουνιστικής ιδιότητας με την υπεράσπιση των καλών σχέσεων με τη γειτονική χώρα.

Μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση, αποφασίσαμε να διευρύνουμε τον κύκλο της ενεργητικής αλληλεγγύης. Τη φορά αυτή όχι μόνο στο Πανεπιστήμιο μα και στην πόλη. Προέκυψε λοιπόν και δεύτερο, καθαρά γιαννιώτικο, κείμενο δημόσιας συμπαράστασης, που τασσόταν στο πλευρό των 169, κατήγγελλε την ποινικοποίηση της διαφωνίας και τη φίμωση της διαφορετικότητας και επισήμαινε ότι η συζήτηση για τα εθνικά θέματα δεν μπορεί να είναι ταμπού ούτε και μονοπώλιο της επίσημης κυβερνητικής άποψης. Το κείμενο συνυπέγραψαν 151 συμπολίτες, του Δημάρχου Φίλιππου Φίλιου συμπεριλαμβανομένου, από ένα ευρύ επαγγελματικό και κυρίως πολιτικό φάσμα και η δημοσίευσή του έθεσε οριστικά τέλος στο κλίμα τρομοκρατίας. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω, εάν κάτι παρόμοιο συνέβη και αλλού, ωστόσο το πολιτικό κλίμα στα Γιάννενα επηρεάστηκε καθοριστικά και οι κραυγές κόπασαν. Ούτως ή άλλως τα επόμενα χρόνια το στόχαστρο του εθνικισμού, υπό την καθοδήγηση του Γκαίητζ, του Μητροπολίτη Κόνιτσας και του τοπικού κλιμακίου της ΚΥΠ, μετατοπίστηκε στην αποσταθεροποίηση της γειτονικής Αλβανίας. Αποκαλυπτικό είναι εν προκειμένω το βιβλίο του Σταύρου Τζίμα «Στον αστερισμό του εθνικισμού / Αλβανία και Ελλάδα στη μετα-Χότζα εποχή» (εκδ. Επίκεντρο, 2010).

Παρότι και στο ενδιάμεσο διάστημα δεν έλειψαν κάποιες εκδηλώσεις και η σχετική αρθρογραφία, η επόμενη μεγάλη όξυνση της μακεδονομαχίας στη χώρα, αλλά και στην πόλη, συνδέεται με τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ το 2008 στο Βουκουρέστι και το «περήφανο» βέτο της Κυβέρνησης Καραμανλή, το οποίο ως γνωστόν εξασφάλισε στη χώρα μας την καταδίκη της από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για παραβίαση της Ενδιάμεσης Συμφωνίας του 1995. Το συλλογικό κείμενο «Όχι στον εθνικισμό και στις συναινέσεις που τον συντηρούν» (βλ. σύνδεσμο  http://resistencias2005.blogspot.gr/2008/03/blog-post_1234.html) το έχουμε συνυπογράψει 6 άνθρωποι υπό τον πολιτικό προσδιορισμό ΣΥΡΙΖΑ Ιωαννίνων ενώ η Αντιεθνικιστική – Αντιμιλιταριστική Πρωτοβουλία διοργάνωσε και εκδήλωση στην πόλη με θέμα «Δεν μας απειλεί η Δημοκρατία της Μακεδονίας .. Μας απειλεί ο Εθνικισμός, ο Μιλιταρισμός το ΝΑΤΟ». Αυτή τη φορά μοιράστηκα το πάνελ με τη Σίσσυ Βωβού και τους Αναστάς Βαγγέλι και Ίβιτσα Αντέσκι από τη γειτονική χώρα. Η καμπάνια εκείνη ολοκληρώθηκε με μια κοινή διακήρυξη και πορεία ακτιβιστών της ειρήνης από τις δύο χώρες στην πόλη των Σκοπίων τον Μάϊο, με τη στήριξη ενός ικανοποιητικού αριθμού πολιτικών οργανώσεων από την Ελλάδα.

Η επισκόπηση αυτή διατηρεί την αυτονόητη σημασία της. Εξάλλου, όπως έχει γραφτεί και ειπωθεί πολλές φορές, ο αγώνας ενάντια στη λήθη είναι ο αγώνας ενάντια στην (κάθε φορά σημερινή) εξουσία !     

Σάββατο, 17 Μαρτίου 2018

(Υδρογον) άνθρακες ο θησαυρός για την Ήπειρο !


Ο όρος εξορυκτισμός περιγράφει το οικονομικό μοντέλο, που είναι προσανατολισμένο στην εξαγωγή πρώτων υλών, στις μέρες μας κυρίως πετρελαίου και φυσικού αερίου. Έχει ασφαλώς μια μακρά ιστορία αλλά αναζωπυρώθηκε στο σημερινό νεοφιλελεύθερο πλαίσιο της υποχώρησης των κρατικών πολιτικών, καθώς οι ιδιωτικές, πολυεθνικές κατά κανόνα, εταιρίες βρήκαν την ευκαιρία να κινηθούν πιο επιθετικά σε νέες περιοχές. Βεβαίως στη Λατινική Αμερική, και κυρίως στη Βενεζουέλα, τη Βολιβία και το Εκουαδόρ, υποστηρίχθηκε και ένα εναλλακτικό μοντέλο, με βασικά στοιχεία την προσπάθεια ελέγχου των κερδών των εταιριών και τις εθνικοποιήσεις, τη διοχέτευση μέρους των εσόδων σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας και αναδιανομής και βέβαια με την εκφώνηση ενός πατριωτικού λόγου για την υπεράσπιση της εθνικής ανάπτυξης και κυριαρχίας.

Στην πραγματικότητα πάντως οι δυσμενείς επιπτώσεις ήταν οι ίδιες και στις δύο εκδοχές : ρύπανση υδατικών αποθεμάτων και γεωργικής γης από διαρροές, ανεξέλεγκτη απόθεση των αποβλήτων της εξόρυξης, αποψίλωση τεράστιων δασικών εκτάσεων, παραγωγή τοξικών αποβλήτων από τη χρήση χημικών ουσιών, αύξηση των αέριων εκπομπών που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, σεισμικότητα, προβλήματα υγείας, καταστολή και εκδίωξη των τοπικών κοινοτήτων, στρατιωτικοποίηση και πολεμικά επεισόδια. Το ίδιο απρόθυμες αποδείχτηκαν οι κυβερνήσεις στον κοινωνικό και περιβαλλοντικό έλεγχο των εξορυκτικών δραστηριοτήτων, όποιος και αν ήταν ο φορέας τους.

Το μεγάλο οικονομικό πρόβλημα του εξορυκτικού μοντέλου αποδείχθηκε η ευπάθειά του απέναντι στις χρηματιστηριακές διακυμάνσεις των τιμών των πρώτων υλών, η λεγόμενη «ολλανδική ασθένεια» : Σε κάθε άνοδο των τιμών ή σε κάθε ανακάλυψη νέων κοιτασμάτων, η έκρηξη των εσόδων επανεπενδύεται σε συγκεκριμένους τομείς, άμεσα συνδεδεμένους με την εξορυκτική βιομηχανία, ενώ την ίδια ώρα η αύξηση της συναλλαγματικής αξίας του εθνικού νομίσματος οδηγεί στην εγκατάλειψη άλλων παραγωγικών κλάδων, μιας και τα προϊόντα τους μπορούν πλέον να εισαχθούν σε φθηνότερες τιμές. Όμως η άνοιξη των ψηλών τιμών δεν διαρκεί για πάντα και η μονοκαλλιέργεια και ανισορροπία της οικονομίας δημιουργεί στη συνέχεια μεγάλα προβλήματα και φτώχεια. Νομίζω ότι η πρόσφατη εικόνα χιλιάδων ανθρώπων στα σύνορα Βενεζουέλας – Κολομβίας είναι αρκούντως διδακτική.

Εν κατακλείδι, το όραμα της μετατροπής του ορυκτού πλούτου σε οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη αποδείχθηκε φαντασίωση, διότι η συμβολή της εξορυκτικής βιομηχανίας στην αύξηση των οικονομικών μεγεθών δεν αντισταθμίζει ούτε τις αρνητικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις ούτε τη μακροπρόθεσμη οικονομική ανισορροπία. Επ’ αυτού περισσότερα στο άρθρο του Γιώργου Βελεγράκη (http://kokkoi.gr/?p=826) στους «Κόκκους».   

Η ενεργοποίηση ενός δυναμικού εξορυκτικού λόμπυ στη χώρα μας είναι σχετικά πρόσφατη. Έχω υπόψη συνεντεύξεις του 2010 του τότε Υπουργού Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής Γιάννη Μανιάτη, όπου περιγράφει τις προτεραιότητες της ενεργειακής πολιτικής, με πρώτη εκείνη την εποχή την κατασκευή των αγωγών, χωρίς την παραμικρή αναφορά σε εξορύξεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μεσολαβεί όμως η επιβολή του πρώτου μνημονίου, η ενεργοποίηση του πετρελαϊκού κεφαλαίου, που μυρίζεται τη νέα ευκαιρία, η επιθετική ανακίνηση των ιδεολογημάτων περί «κρυμμένου θησαυρού» από δεξιά και από αριστερά (λ.χ. από τον περιβόητο Καζάκη), και το θέμα μπαίνει στις πρώτες σειρές της κυβερνητικής ατζέντας. Από κει και πέρα οι εξελίξεις είναι ραγδαίες :

● Τον Αύγουστο του 2011 ψηφίζεται ο νόμος 4001/2011 για τους υδρογονάνθρακες, που τροποποιεί τον παλιότερο νόμο του 1995 και μειώνει το ποσοστό της φορολογικής επιβάρυνσης του αναδόχου εκμετάλλευσης από 40 % στο 25 % (20 % για το Δημόσιο + 5 % για την εκάστοτε Περιφέρεια).

● Το 2012 σταθμό αποτελεί η διοργάνωση ημερίδας από την Επιτροπή Ενέργειας της Ακαδημίας Αθηνών με θέμα «Ελληνικοί Υδρογονάνθρακες : Από την έρευνα στην εκμετάλλευση». Αρκετοί από τους ομιλητές εκείνης της ημερίδας συμμετέχουν σήμερα στις αντιπροσωπείες του Υπουργείου Ανάπτυξης, που περιφέρονται στις διάφορες ενημερωτικές ημερίδες για να υποστηρίξουν ότι η πρόοδος της τεχνολογίας ελαχιστοποιεί τους κινδύνους για το περιβάλλον της Ηπείρου.

● Την ίδια χρονιά συντάσσεται από το Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας και Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής του Πολυτεχνείου η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων στη χερσαία περιοχή «Ιωάννινα» συνολικής επιφάνειας 4.200 km2, δηλ. της βόρειας μισής περίπου έκτασης της Περιφέρειας Ηπείρου. Παρά τον γενικό χαρακτήρα και τις ασάφειές της, η ΣΜΠΕ εισηγείται δύο διακριτά στάδια έρευνας και εκμετάλλευσης, δηλαδή ότι πρώτα πρέπει να ολοκληρωθεί το στάδιο των ερευνών και ύστερα να ληφθεί η πολιτική απόφαση, αν συμφέρει ή όχι η εξόρυξη, με τη σύμφωνη γνώμη των τοπικών κοινωνιών. Η ΣΜΠΕ περνάει από την Επιτροπή Περιβάλλοντος του Περιφερειακού Συμβουλίου Ηπείρου με συνοπτικές διαδικασίες, με μία μόνο αρνητική ψήφο - κατά σύμπτωση τη δική μου - και υπό τις νουθεσίες της πλειοψηφίας ότι «δεν πρέπει να κωλυσιεργήσουμε σε ένα τόσο σημαντικό θέμα για την ανάπτυξη της περιοχής», και στη συνέχεια εγκρίνεται από το Υπουργείο.

● Η πρώτη παρουσίαση της ΣΜΠΕ στους φορείς της περιοχής γίνεται, με σχετικό face control, δύο ολόκληρα χρόνια αργότερα, το 2014, και αφού έχει υπογραφεί η σύμβαση με την ελληνική εταιρία Energean Oil & Gas. Η σύμβαση αυτή, την οποία υπογράφει η Συγκυβέρνηση ΝΔ – ΠΑΣΟΚ, αγνοεί τις υποδείξεις της ΣΜΠΕ και είναι της μορφής «open door», δηλαδή σύμβαση - πακέτο έρευνας και εκμετάλλευσης. Κυρώνεται στη Βουλή με το νόμο 4300/2014, κατά τη συζήτηση του οποίου ο ΣΥΡΙΖΑ καταγγέλλει ότι οι συμβάσεις Ιωαννίνων, Πατραϊκού και Κατακόλου δεν προάγουν και δεν κατοχυρώνουν τα συμφέροντα του ελληνικού λαού και εκχωρούν σκανδαλωδώς τα οφέλη του Δημοσίου στους ιδιώτες μισθωτές. Σύμφωνα με τον Εισηγητή της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης Απόστολο Αλεξόπουλο «θέλουμε τόσο η έρευνα όσο και η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων να γίνει κάτω από διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο, με διαφορετικό φορολογικό μοντέλο, με σαφώς μεγαλύτερο μίσθωμα, με διαβούλευση και συμφωνία με τις τοπικές κοινωνίες, με απόλυτο σεβασμό στο περιβάλλον και τα οικοσυστήματα και μη διαταράσσοντας ζωτικές, παραγωγικές διαδικασίες που αναπτύσσονται ήδη, π.χ. ο τουρισμός» (https://syrizanomarxiakideko.wordpress.com/2014/09/21/%cf%83%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%b6%ce%b1-%ce%b1%cf%80%cf%8c%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%b1%ce%bb%ce%b5%ce%be%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%b3%ce%b9%ce%b1%cf%84%ce%af-%ce%ba/ ).

Μετά από την κυβερνητική αλλαγή του 2015 και ενώ διάφορα δημοσιεύματα κάνουν λόγο ακόμη και για κινέζικο επενδυτικό ενδιαφέρον παρατηρείται ένα σχετικό πάγωμα της διαδικασίας μέχρι το 2017, που ανακοινώνεται η συμφωνία της  Energean Oil & Gas με την ισπανική πολυεθνική Repsol, που αποκτά το 60% των δικαιωμάτων έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων στα χερσαία οικόπεδα Ιωαννίνων και Αιτωλοακαρνανίας και αναλαμβάνει το ρόλο του Διαχειριστή.  Η Repsol είναι μεγάλος παίκτης στην παγκόσμια αγορά εξόρυξης, διύλισης και μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου και πώλησης καυσίμων ενώ έχει παρουσία σε 40 χώρες, κυρίως στη Λατινική Αμερική. Έχει κατηγορηθεί για  περιβαλλοντικά εγκλήματα και παραβιάσεις δικαιωμάτων στην περιοχή (http://www.enlazandoalternativas.org/IMG/html/REPSOL_en.html), από το 2001 μέχρι το 2013 έχει καταγράψει 16 επεισόδια ρύπανσης στις εγκαταστάσεις της στην Ταρανκόνα της Ισπανίας και τέλος κατά το 2016 βαρύνεται διεθνώς με 11 περιστατικά διαρροής από εξορύξεις. Η συμφωνία των 2 εταιριών εγκρίνεται από την Κυβέρνηση, χωρίς τροποποίηση των όρων της αρχικής σύμβασης εννοείται, και τα πρώτα συνεργεία των υπεργολάβων εμφανίζονται στην περιοχή για να διεξαγάγουν προκαταρκτικές σεισμικές έρευνες, που περιλαμβάνουν εκρήξεις σε συνολικό μήκος 575 χιλιομέτρων. Επικρατεί φυσικά αναταραχή και, ενώ αρχίζουν να εκδηλώνονται αντιδράσεις, ο σημερινός Υπουργός Περιβάλλοντος & Ενέργειας Γιώργος Σταθάκης σπεύδει να νουθετήσει τους κυβερνητικούς βουλευτές της Ηπείρου ότι η αξιοποίηση των υδρογονανθράκων αποτελεί εθνικό συμφέρον και μέσο ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας.

Επειδή όμως η κυβίστηση είναι πραγματικά μεγάλη, η κυβερνητική προπαγάνδα χρησιμοποιεί και συμπληρωματική επιχειρηματολογία με 3 σκέλη :

α) Πρώτα με το κουτοπόνηρο «διεξάγουμε την έρευνα για να μάθουμε τί υπάρχει στο υπέδαφος χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση για το Δημόσιο αλλά μπορεί να μη βρεθούν αξιοποιήσιμα κοιτάσματα, οπότε ούτε γάτα ούτε ζημιά». Εκτός από το ότι θυμίζει πολύ το αντίστοιχο «αφήνουμε πόρτες και παράθυρα ανοιχτά αλλά μπορεί οι διαρρήκτες να μην ασχοληθούν με το σπίτι», οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρίες συνήθως δεν πάνε «στα κουτουρού». Όπως εξήγησε και ένα στέλεχος της Κοινοπραξίας σε πρόσφατη ημερίδα, υπάρχουν ασφαλείς ενδείξεις για ύπαρξη μεγάλων κοιτασμάτων, τουλάχιστον φυσικού αερίου, στην περιοχή του Πωγωνίου. Υπενθυμίζω ότι το 2002, σε προγενέστερη έρευνα στην ίδια περιοχή, η ερευνητική γεώτρηση «Δήμητρα» έφτασε σε βάθος 4.000 μέτρων και διακόπηκε λόγω υψηλών πιέσεων και κινδύνου μεγάλου ατυχήματος από έκρηξη αερίου. Τις μέρες εκείνες η Πυροσβεστική μοίραζε μάσκες στους κατοίκους των γειτονικών οικισμών.

β) Το δεύτερο επιχείρημα είναι η κατηγορηματική απόρριψη του fracking, της μη συμβατικής δηλαδή εξόρυξης σχιστολιθικού αερίου και έγκλειστου πετρελαίου με τη μέθοδο της υδραυλικής ρωγμάτωσης, που είναι περιβαλλοντικά η πιο επικίνδυνη και ακραία μορφή εξορύξεων και έχει χαρακτηριστεί ως η «νέα παγκόσμια κρίση του νερού». Ενώ όμως όλοι αποκηρύσσουν μετά βδελυγμίας το fracking, δεν κάνουν προς το παρόν τίποτε για τη νομοθετική του απαγόρευση στα πρότυπα της Γαλλίας, της Ιρλανδίας, ακόμη και της Βουλγαρίας. Στην πραγματικότητα, όπως προκύπτει και από τη διεθνή πρακτική, η εκμετάλλευση του μη συμβατικού σχιστολιθικού αερίου και έγκλειστου πετρελαίου ξεκινάει, αφού ολοκληρωθεί αυτή των συμβατικών κοιτασμάτων, και επομένως άμεσος κίνδυνος δεν υφίσταται ούτως ή άλλως. Για να έχουν όμως τα ξόρκια αντίκρυσμα και στο μέλλον, πρέπει να υπάρξει νομοθετική απαγόρευση.

γ) Το τρίτο επιχείρημα τέλος είναι οι επαναλαμβανόμενες κατηγορηματικές διαβεβαιώσεις για αυστηρούς περιβαλλοντικούς ελέγχους, επαγρύπνηση όλων των αρμοδίων Υπηρεσιών, αποκλεισμό των προστατευόμενων περιοχών από τις εξορύξεις κλπ. Προκύπτει όμως το ερώτημα, γιατί ο αρμόδιος Υπουργός αρνήθηκε να συμπεριλάβει στον πρόσφατο νόμο για τις προστατευόμενες περιοχές τροπολογία του συμμαχικού κόμματος των Οικολόγων – Πρασίνων με πρόβλεψη απαγόρευσης των εξορύξεων στις περιοχές του δικτύου Natura, 10 από τις οποίες περιλαμβάνονται μέσα στα όρια του οικοπέδου των Ιωαννίνων. Αντιλαμβάνεται κανείς πόσο καθησυχαστικές μπορούν να είναι οι κυβερνητικές διαβεβαιώσεις.

Κοινό γνώρισμα και των 3 αυτών «εναλλακτικών» επιχειρημάτων είναι το άγχος της βραχυπρόθεσμης επικοινωνιακής διαχείρισης, ώστε να λησμονηθεί η στροφή 180 μοιρών του ΣΥΡΙΖΑ αλλά και να διασκεδαστούν οι ανησυχίες των κατοίκων, ανοίγοντας το δρόμο για μεγάλες περιβαλλοντικές απειλές στο άμεσο μέλλον και για ακόμη μεγαλύτερες στο απώτερο.       

Το τελευταίο επεισόδιο είναι η κύρωση στη Βουλή πριν από λίγο καιρό - με θετική ψήφο από ΣΥΡΙΖΑ, ΝΔ, ΔΗΣΥ και Ποτάμι και χωρίς ονομαστική ψηφοφορία - της σύμβασης για το οικόπεδο Άρτας – Πρέβεζας, δηλαδή για ολόκληρη την υπόλοιπη Ήπειρο με την εταιρία Ελληνικά Πετρέλαια, φυσικά πάλι με την ίδια μορφή «open door». Ας έχουμε υπόψη ότι για τις περιοχές Νοτίου Ιονίου και Κρήτης τα ΕΛΠΕ έχουν σχηματίσει κοινοπραξία και έχουν υποβάλει φάκελο προσφοράς από κοινού με - ποιαν άλλη ; - τη Repsol.   

Αναφέρθηκα ήδη στην αρχή στις τεκμηριωμένες διεθνώς μεγάλες και πολυεπίπεδες συνέπειες των εξορύξεων, οι οποίες μάλιστα αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο στην περίπτωση του fracking. Είναι αποκαλυπτική η αμεσότητα της τηλεοπτικής εικόνας από τη σημερινή πραγματικότητα στην Περιφέρεια Μπαζιλικάτα της γειτονικής Ιταλίας (https://youtu.be/6Azay2QIALQ). Προσθέτω όμως 3 ακόμα παρατηρήσεις ειδικά για την Ήπειρο :

α) Το σεισμικό ιστορικό της περιοχής είναι πλούσιο. Όταν οι εξορύξεις υδρογονανθράκων προκαλούν την εμφάνιση σεισμών ακόμα και σε περιοχές, όπου το φαινόμενο ήταν εντελώς άγνωστο, λ.χ. στο Γκρόνιγκεν της Ολλανδίας, ή εκτινάσσουν τη σεισμικότητα σε ύψη δυσθεώρητα, όπως στην Οκλαχόμα, πόσο ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε εμείς ;

β) Το δεύτερο στοιχείο αφορά τα νερά της Ηπείρου, που όπως ξέρετε αποτελεί την υδρολογική καρδιά της Ελλάδας. Δεν πρόκειται μόνο για το ότι απαιτείται πολύ νερό για τη δημιουργία χιλιάδων τόνων λάσπης, η οποία διοχετεύεται μέσα στη γεώτρηση για πολλές χρήσεις - έλεγχο των αναπτυσσόμενων πιέσεων, λίπανση, άνωση και σύνθεση τσιμέντου - ούτε για το ότι δημιουργούνται τέλματα εναπόθεσης της λάσπης. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ο διαρκής εφιάλτης των διαρροών κατά τη διάρκεια της παραγωγής, της επεξεργασίας ή της μεταφοράς.

γ) Τέλος το μεγαλύτερο ίσως έγκλημα διαπράττεται απέναντι στη φυσιογνωμία της Ηπείρου, που λόγω της συγκοινωνιακής απομόνωσης μπορεί να καθυστέρησε στην οικονομική της ανάπτυξη, διατήρησε όμως σε μεγάλο βαθμό ανέπαφο το συγκλονιστικό φυσικό της τοπίο, τους βιότοπους και την πολιτιστική της κληρονομιά. Υπό τα σημερινά δεδομένα το στοιχείο αυτό αποδεικνύεται μεγάλο πλεονέκτημα, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τους ρυθμούς αύξησης των επισκεπτών ακόμη και μέσα στην κρίση (αύξηση κατά 20 % μόνο μέσα στον τελευταίο χρόνο και πάνω από 100 % σε σύγκριση με το 2014). Και είναι προφανές ότι η άνοδος του τουρισμού παρασύρει προς τα πάνω και άλλους κλάδους και κυρίως την πρωτογενή παραγωγή, η οποία επίσης θα μπει σε περιπέτειες, εάν ευοδωθεί το σενάριο των εξορύξεων.

Φυσικά το σενάριο αυτό, όντας εισαγόμενο νέο φρούτο, δεν εναρμονίζεται με τις κατευθύνσεις των υφιστάμενων και θεωρητικά υπερκείμενων μορφών χωροταξικής οργάνωσης της Περιφέρειας. Ούτε το Περιφερειακό Χωροταξικό ούτε ο Επιχειρησιακός Σχεδιασμός της Περιφέρειας Ηπείρου ούτε το Σχέδιο Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών έχουν λάβει, κατά τη σύνταξή τους, σοβαρά υπόψη το νέο Ελντοράντο. Και είναι σίγουρα ζητούμενο η αξιοπιστία του σχεδιασμού σ’ αυτή τη χώρα να μη κουρελιάζεται με την επίκληση της καραμέλας του «εθνικού» συμφέροντος.

Απέναντι στην εισβολή οι κάτοικοι της Ηπείρου προσπαθούν να οργανώσουν την άμυνά τους. Οι αντιδράσεις στους πρώτους Δήμους των ερευνών, Ζίτσας, Πωγωνίου και κυρίως του τουριστικού Ζαγορίου, έχουν συγκλίνει στη δημιουργία μιας πολυσυλλεκτικής και ανοιχτής πανγιαννιώτικης Επιτροπής Πρωτοβουλίας ενάντια στις εξορύξεις, που συνεδριάζει με την παρουσία δεκάδων ατόμων, ενώ η ενημερωτική της σελίδα «ΣΩΣΤΕ ΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ – ΟΧΙ ΣΤΙΣ ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ» στο facebook αριθμεί ήδη πάνω από 17.000 μέλη σε όλη την Ελλάδα. Η διοργάνωση εκδηλώσεων και δράσεων είναι αυτή την εποχή συνεχής, όπως και οι παρεμβάσεις σε συνεδριάσεις δημοτικών συμβουλίων και στις ημερίδες του Υπουργείου, ενώ οι τελευταίες εξελίξεις περιλαμβάνουν τη συγκρότηση ανάλογων επιτροπών σε Άρτα και Πρέβεζα και την κινητοποίηση της αποδημίας. Στο πολιτικό επίπεδο την αντίθεση στις εξορύξεις στηρίζουν το ΚΚΕ, το οποίο πάντως περιορίζει την κριτική του στις συμβάσεις και στις εταιρίες και όχι στην εξορυκτική φαντασίωση συνολικά, οι Οικολόγοι – Πράσινοι, σχεδόν όλο το φάσμα των οργανώσεων της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και αντιεξουσιαστικές συλλογικότητες και τέλος μεγάλες οικολογικές οργανώσεις (WWF, Greenpeace κλπ.)

Φυσικά η προσπάθεια εξουδετέρωσης του κινήματος έχει απ’ όλα. Και κυβερνητικές διαβεβαιώσεις «επαγρύπνησης» και προσεταιρισμό τοπικών αρχόντων και υποσχέσεις για θέσεις εργασίας – και φυσικά και υλοποίηση τέτοιων υποσχέσεων - και εγκατάσταση επικοινωνιακού συμβούλου της εταιρίας στα Γιάννενα και ρετσινιές του τύπου «υποκινούμενοι», «οπαδοί του όχι σε όλα», ακόμα και «αντικειμενικοί σύμμαχοι των αλβανικών συμφερόντων» κλπ. καθώς και κάποιες πρώτες, αόριστες προς το παρόν, νύξεις για ποινικοποίηση.

Η Πρωτοβουλία έχει συνείδηση ότι αγωνίζεται ενάντια σε θηρία και ότι το μέτωπο ενάντια στις εξορύξεις πρέπει να ξεπεράσει τα γεωγραφικά όρια της Ηπείρου και όχι μόνο αυτά. Ούτως ή άλλως συνδέεται με την ευρύτερη μάχη για την ανατροπή του καπιταλιστικού ενεργειακού μοντέλου, που αυξάνει τα κέρδη των λίγων και εξαθλιώνει τους πολλούς, που οδηγεί σε θερμά επεισόδια και πολέμους, που γιγαντώνει τις μεταφορές και προκαλεί πλανητικής κλίμακας οικολογικές καταστροφές. Ούτως ή άλλως συνδέεται με τον αγώνα για κοινωνικό έλεγχο και μικρή κλίμακα στην παραγωγή, μεταφορά και διανομή της ενέργειας, με τον αγώνα για την αλλαγή της ζωής των σημερινών ανθρώπων και των απογόνων τους.

Η διεθνής εικόνα των εξελίξεων στις εξορύξεις υδρογονανθράκων είναι αντιφατική, καθώς από τη μία πλευρά έχουμε ραγδαία επέλαση του fracking στις ΗΠΑ (από το 1 % των ενεργειακών τους αναγκών το 2000 έφθασε να καλύπτει πάνω από το 20 % σήμερα) και σε άλλες χώρες και μάλιστα και σε κάποιες ευρωπαϊκές (Μεγάλη Βρετανία πλην Σκωτίας, Πολωνία κλπ.) και από την άλλη βλέπουμε τις πρώτες απαγορεύσεις ακόμη και συμβατικών εξορύξεων (χερσαίων στη Δανία, θαλάσσιων στη Μπελίζ της Κεντρικής Αμερικής) αλλά και την αναγγελία της διακοπής χρηματοδότησης παρόμοιων δραστηριοτήτων από την Παγκόσμια Τράπεζα.

Η κύρια έμπνευση όμως προέρχεται από τη χώρα - έδρα της Repsol, την Ισπανία, η οποία δεν έχει απαγορεύσει τις εξορύξεις. Το 2012 η εταιρία ανακοίνωσε την υλοποίηση ερευνητικού προγράμματος στη θαλάσσια περιοχή των Κανάριων νησιών, γεγονός που προκάλεσε μια έκρηξη αντιδράσεων και την προκήρυξη δημοψηφίσματος από την Κυβέρνηση της Αυτονομίας. Βεβαίως το δημοψήφισμα απαγορεύθηκε από το Συνταγματικό Δικαστήριο της Μαδρίτης - παλιά μου τέχνη κόσκινο ! -, αυτό όμως δεν εμπόδισε 200.000 Κανάριους, το 1/10 του συνολικού πληθυσμού, με επικεφαλής τον Περιφερειάρχη Παουλίνιο Ριβέρο, να διαδηλώσουν ενάντια στην παρουσία της Repsol, ο Πρόεδρος της οποίας χαρακτήρισε την κατάσταση «τριτοκοσμική». Το 2015 η εταιρία εγκατέλειψε το πρόγραμμα, ανακοινώνοντας ότι οι γεωτρήσεις της δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα, έχουμε όμως βάσιμους λόγους να πιστεύουμε ότι το πραγματικό της πρόβλημα ήταν οι πολιτικοί συσχετισμοί.

Ελπίζουμε να τα καταφέρουμε να γίνουμε και στην Ήπειρο «τριτοκοσμικοί» !  


Κυριακή, 17 Δεκεμβρίου 2017

Ο Τάτλιν και ο Πύρρος στον δημόσιο χώρο



Η εξελισσόμενη σφοδρή αντιπαράθεση για την "χριστουγεννιάτικη" διακόσμηση της κεντρικής πλατείας των Ιωαννίνων με ένα έργο των φοιτητών της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου, που  εμπνέεται από τον "πύργο" του σοβιετικού καλλιτέχνη Βλαντιμίρ Τάτλιν, έχει ανοίξει πολλά ζητήματα εικόνας και χρήσης του δημόσιου χώρου, που ήδη έχουν υπερβεί τα όρια της πόλης. Η διαχρονική εξέταση των "αισθητικών" περιπετειών της πλατείας μπορεί ίσως να συμβάλει στην κατανόηση της παρούσας διαμάχης από μια άλλη σκοπιά.
 
Η κεντρική (πάνω) πλατεία της πόλης διαμορφώθηκε, μαζί με το γειτονικό κτίριο του διοικητηρίου, κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και μέχρι τα τέλη του 20ου αιώνα κατάφερε να διατηρήσει σε γενικές γραμμές τη φυσιογνωμία της. Όχι πάντως και την κοινωνική της χρήση, αφού η ραγδαία διάδοση του αυτοκινήτου από τα τέλη της δεκαετίας του '70 οδήγησε σε σταδιακούς μετασχηματισμούς, όπως η κατάργηση της παραδοσιακής "βόλτας" στον παρακείμενο κεντρικό δρόμο της πόλης, ο οποίος μέχρι τότε παραδινόταν κάθε βράδι στους πεζούς. Κατά τη δεκαετία του 1990 μάλιστα διανοίχθηκε ένας περιμετρικός δρόμος, που αποψίλωσε τμήμα της βλάστησης, με την υπόσχεση ότι η διοχέτευση της κυκλοφορίας σ’ αυτόν θα απελευθερώσει τον κεντρικό – υπόσχεση, η οποία ουδέποτε υλοποιήθηκε.

Η δεκαετία του 2000 σημαδεύτηκε από την προσπάθεια των δεξιών δημοτικών αρχών να παραδώσουν εμβληματικούς δημόσιους χώρους της πόλης (Ξενία, πλατεία, "Όαση") στο ιδιωτικό κεφάλαιο, η οποία, παρά την αντίδραση ενός μαχητικού κινήματος πολιτών, σε γενικές γραμμές πραγματοποιήθηκε. Το γεγονός αυτό σήμαινε όχι μόνο κοινωνικές μα και αρχιτεκτονικές αλλοιώσεις και ειδικά για την πλατεία το ξερίζωμα της εναπομένουσας βλάστησης προκειμένου να κατασκευαστεί ένα μεγάλο υπόγειο πάρκιγκ. Παρά τις διακηρύξεις ότι το πράσινο θα αποκατασταθεί και τις εντυπωσιακά καταπράσινες μακέτες, η σημερινή εικόνα του χώρου είναι αυτή μιας γυμνής πλακόστρωτης ταράτσας με λίγα καχεκτικά δεντράκια στη μία γωνία της.

Σε αντιστάθμισμα η τότε δημοτική αρχή αποφάσισε να τονώσει το "εθνικό φρόνημα" της ηπειρωτικής πρωτεύουσας και αποδέχθηκε τη δωρεά από κύκλους της αμερικανικής ομογένειας δύο "πατριωτικών" αγαλμάτων - του αρχαίου βασιλιά Πύρρου και της ηπειρωτικής καταγωγής μητέρας του Μεγάλου Αλέξανδρου Ολυμπιάδας με το νεαρό βλαστάρι της -, που τοποθετήθηκαν, το πρώτο στην πλατεία και το δεύτερο λίγο παραπάνω. Αγάλματα ; Χμ .. όχι ακριβώς, αφού στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο για έργα γλυπτών αλλά για προϊόντα αμερικανικού χυτηρίου ! Το 2009 ο γιαννιώτης γλύπτης Γιώργος Χουλιαράς χαρακτήρισε το άγαλμα του Πύρρου "αστείο" και πρόσθεσε ότι "θυμίζει τα πλαστικά αγαλματίδια σε κάτι παλιές συσκευασίες απορρυπαντικών". Είναι ενδιαφέρον ότι ο ΣΥΡΙΖΑ Ιωαννίνων είχε παρέμβει τότε στη δημόσια διαμάχη, ζητώντας την αφαίρεση των κιτς «αγαλμάτων» από την πλατεία (http://www.agon.gr/news/117/ARTICLE/1749/2009-05-09.html

Σ’ αυτόν λοιπόν τον πολύπαθο αισθητικά χώρο η σημερινή δημοτική αρχή αποφάσισε να καινοτομήσει, αναθέτοντας στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων να καταθέσει μια πρωτότυπη καλλιτεχνική πρόταση ενόψει και του χριστουγεννιάτικου στολισμού της πόλης. Οι φοιτητές, υπό την εποπτεία του Κοσμήτορα, εμπνεόμενοι από το εμβληματικό έργο της ρωσικής πρωτοπορίας, τον αφιερωμένο στην Τρίτη Διεθνή "Πύργο" (ή "Σπείρα") του Τάτλιν, ο οποίος πάντως παρέμεινε στο επίπεδο της μακέτας και ουδέποτε κατασκευάστηκε, παρουσίασαν μια κατασκευή, συνοδευόμενη από το εξής σκεπτικό : "Η αναφορά σε ένα έργο τέχνης του παρελθόντος και η επανερμηνεία του αποτελεί συνήθη τακτική στην τέχνη. Η μετάπλαση δεν στοχεύει στην αντιγραφή και τη στείρα επανάληψη, αλλά να προσθέσει μια διαφορετική ερμηνεία ή να αντιπαραβάλλει ένα διαφορετικό σύστημα αναπαράστασης, σύμφωνα με το διαφορετικό πλαίσιο στο οποίο παράγεται. Η αρχική πρόθεση του Τάτλιν για τη δημιουργία αυτής της φόρμας-σπείρας ήταν το εγκώμιο στο μεγαλείο του ανθρώπινου πνεύματος και στην εξέλιξη/ανέλιξη του ανθρώπου. Πρόθεση της Σχολής ήταν να επικαιροποιηθεί το εγκώμιο στο ανθρώπινο πνεύμα, παράγοντας αυτή τη φόρμα με υλικά καθημερινά και επαναχρησιμοποιήσιμα, στη λογική των παιχνιδιών meccano, που με λίγους τύπους τεμαχίων μπορεί κανείς να κατασκευάσει διαφορετικές φόρμες".

Δεν είναι ασφαλώς η πρώτη φορά στην ιστορία της τέχνης, που ο χριστουγεννιάτικος στολισμός αποτελεί πεδίο αντισυμβατικών πειραματισμών. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι το κατασκευασμένο από παλιές ζάντες αυτοκινήτων, έργο του Jim Pollack, χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Christmas Street της Βαλτιμόρης, που στήνεται ανελλιπώς κάθε χρόνο από το 1995 και προσελκύει αναρίθμητους επισκέπτες για φωτογράφιση. Και προφανώς ο κάθε πολίτης διατηρεί το δικαίωμα προσωπικής άποψης για την κατασκευή των Ιωαννίνων, ανάλογα με τα γούστο και την αισθητική του παιδεία. Και για να μη θεωρηθεί ότι υπεκφεύγω, προσωπικά μου αρέσει όχι μόνο η έμπνευση από τη ρωσική πρωτοπορία αλλά και η αντίθεση του έργου με τον περίγυρό του και επίσης η αμφισημία, συνειδητή ή όχι, της αφορμής του (πρόκειται άραγε για παρέμβαση με την ευκαιρία της επετείου της Οκτωβριανής Επανάστασης, των Χριστουγέννων ή και τα δύο ;).

Άλλο πράγμα όμως η άποψη και άλλο η διαμεσολαβημένη υστερία. Πρωινάδικα των Αθηνών, δημοσιογραφικοί αστέρες των Ιωαννίνων και παρατάξεις της αντιπολίτευσης επιδόθηκαν σε ένα πρωτοφανή συναγωνισμό κατακραυγής ενάντια στη "σκαλωσιά" και ύμνων στα "αγνά παιδικά Χριστούγεννα" ενώ γνωστός χρυσαυγίτης βουλευτής έφτασε στο σημείο να καταθέσει κοινοβουλευτική ερώτηση για το "έκτρωμα των Ιωαννίνων". Δεν είναι λοιπόν παράξενο, που το κύμα κατακραυγής διογκώθηκε στις καθημερινές συζητήσεις της πόλης αλλά και στο facebook, όπου ούτε λίγο ούτε πολύ εμφανίστηκαν σελίδες, που καλούσαν σε συγκεκριμένα ραντεβού για την τελετουργική κατεδάφιση του έργου. Η ίδια η δημοτική αρχή, παρόλο που δεν παρέλειψε να στολίσει χριστουγεννιάτικα όλη την υπόλοιπη πόλη, έδειξε να μην αντέχει στην πίεση των ημερών και πρόσθεσε και νέα, "παραδοσιακή" αυτή, κατασκευή ακριβώς από πίσω. 

Εάν το πρόβλημα ήταν μόνο "αισθητικό", οι διαμαρτυρόμενοι έπρεπε προ πολλού να έχουν κινητοποιηθεί ενάντια στην καταστροφή του πρασίνου και στο εθνικιστικό κιτς. Στην πραγματικότητα όμως πίσω από την αισθητική διαμάχη για τον χριστουγεννιάτικο στολισμό κρύβεται, όπως πάντα, μια πολιτική διαμάχη για τα νοήματα, που «οφείλει» να παράγει ο δημόσιος χώρος. Γι’ αυτό και λίγοι αρχικά άνθρωποι αποφασίσαμε να δώσουμε τη μάχη της υπεράσπισης της καλλιτεχνικής ελευθερίας και προοπτικά της απελευθέρωσης του δημόσιου χώρου από τα δεσμά της εθνικοφροσύνης και της κυριαρχίας των νεοφιλελεύθερων εργολαβιών. Και με τις διαδοχικές αναρτήσεις μας στο facebook και με τη σωματική μας παρουσία στην πλατεία την ώρα του προαναγγελθέντος ραντεβού, στο οποίο πάντως οι επίδοξοι ταλιμπάν δεν τόλμησαν να εμφανιστούν. 

Η μοναδική μέχρι στιγμής δημόσια παρέμβαση καλλιτεχνικού ή άλλου φορέα υπέρ του έργου προήλθε από το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο διαχειρίζεται την συλλογή Κωστάκη με έργα της ρωσικής πρωτοπορίας. Το ΚΜΣΤ θεωρεί το έργο "θαρραλέα προσπάθεια εναλλακτικής αισθητικής" και εκτιμάει ότι συνεισφέρει στον δύσκολο διάλογο για την εικόνα και τη χρήση του δημόσιου χώρου (http://www.greekstatemuseum.com/kmst/pressroom/article/1302.html). Ο "Τάτλιν" των Ιωαννίνων, ο οποίος αναμφίβολα πέτυχε ένα από τους βασικούς κοινωνικούς στόχους της Τέχνης, τη δημιουργία ερωτημάτων και συζητήσεων, έχει προκαλέσει ένα πανελλήνιο προς το παρόν ρεύμα ενδιαφέροντος με άγνωστο μέλλον.

Ο Δήμος Ιωαννιτών έχει προκηρύξει αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για τη μελλοντική διαμόρφωση της πάνω πλατείας. Το συμπέρασμα ωστόσο της τωρινής διαμάχης είναι ότι δεν αρκούν οι "καλές ιδέες" αλλά χρειάζεται και πολιτικό σθένος !

Σάββατο, 11 Νοεμβρίου 2017

Ένα προσωπικό ταξίδι στη 17 Νοέμβρη


Η δημόσια συζήτηση των ημερών για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου επεκτείνεται και στην πολιτική αποτίμηση των επετείων του τα επόμενα χρόνια, των «εξεγερτικών Νοέμβρηδων της μεταπολίτευσης», όπως είναι και ο τίτλος μιας σχετικής εκδήλωσης. Και κατά την άποψή μου όχι άδικα, γιατί στην επέτειο αυτή συμπυκνώνονταν τα πολιτικά αιτήματα και οι αγώνες κάθε περιόδου. Όλοι/ες, όσοι/ες μπήκαμε από τα χρόνια εκείνα στην περιπέτεια της πολιτικής, κουβαλάμε έντονα βιώματα από τα πυκνά γεγονότα της εκάστοτε επετείου.
Θα προσπαθήσω λοιπόν να καταγράψω τις δικές μου αναμνήσεις από τους πιο σημαντικούς σταθμούς αυτής της «ξεχωριστής μέρας». Όπως συμβαίνει πάντα στις ατομικές ιστορίες, μαζί με την αποτύπωση των γεγονότων και του κλίματος της εποχής συνυπάρχουν και κάποιες προσωπικές πινελιές.
1973, Γιάννενα : Στο σπίτι ακούμε BBC και διαβάζουμε «Βήμα». Στο σχολείο κάποιος συμμαθητής τολμάει να κάνει έναν υπαινιγμό για «λαοκρατία» και ο θεολόγος του τμήματος τον ανακαλεί στην τάξη και μας πληροφορεί ότι οι φοιτητές συγκεντρώνονται για να «κάνουν και κανα παιδάκι».
1975-76, Γιάννενα : Εκτός από τις καθιερωμένες απογευματινές πανγιαννιώτικες, τα πρωινά γίνονται και ογκωδέστατες μαθητικές πορείες χιλιάδων ατόμων. Το 1976 η πορεία προετοιμάζεται από διασχολική συνέλευση 100 και πλέον ατόμων στην αίθουσα του Συλλόγου Φοιτητών (σήμερα στεγάζει τη Βιβλιοθήκη της πόλης), η οποία σφραγίζεται από σφοδρές συγκρούσεις για το πολιτικό πλαίσιο μεταξύ της ΚΝΕ και των μαοϊκών οργανώσεων και κυρίως της, ιδιαίτερα μαζικής στα Γιάννενα, «Ομάδας Μαθητών» της αλβανόφιλης ΣΑΚ. Στο σχολείο μας, τη Ζωσιμαία, ο Γυμνασιάρχης προσπαθεί να αποτρέψει την αποχώρηση των μαθητών για να πάρουν μέρος στην πορεία ενώ την ίδια ώρα στην αίθουσα τελετών τον πανηγυρικό λόγο για τη σημασία του Πολυτεχνείου εκφωνεί ο προαναφερθείς θεολόγος ! Στην πορεία τα μέλη της ΚΝΕ προσπαθούν να αποτρέψουν το σύνθημα «Λαός ενωμένος ποτέ νικημένος» του Ρήγα με το επιχείρημα ότι είναι «πολιτικό» (!), κάτι που δεν συμβαίνει βέβαια με το δικό τους «Εμπρός για μια νέα Ελλάδα».
        1978, Αθήνα : Μετά από παρέμβαση στην εκδήλωση της Φοιτητικής Εστίας στα Ιλίσια συγκροτείται ένας πυρήνας για να πάρει μέρος στην πορεία με το μπλοκ της Επιτροπής Αλληλεγγύης στον κρατούμενο (και) τότε Γιάννη Σερίφη. Η ΚΝΕ, και κυρίως η ΕΣΑΚ, απαγορεύει την είσοδο του μπλοκ στο Πολυτεχνείο ενώ ακολουθεί και ξύλο στους γύρω δρόμους.
1979, Αθήνα : Η πορεία στην αμερικάνικη πρεσβεία απαγορεύεται και φτάνει, υπό καταρρακτώδη βροχή, μόνο μέχρι το Σύνταγμα. Κυκλοφορεί η εμβληματική προκήρυξη της Β’ Πανελλαδικής με τίτλο «ό,τι απόμεινε από το Πολυτεχνείο είναι τα συντρίμμια της γενιάς μας». Το ζήτημα όμως είναι ότι η πραγματικότητα την διαψεύδει, καθώς βρισκόμαστε σε μια θερμή περίοδο έξαρσης του φοιτητικού κινήματος, η οποία θα κορυφωθεί με τις καταλήψεις ενάντια στο νόμο 815 λίγο καιρό αργότερα.
1980, Αθήνα : Η ΕΦΕΕ αποφασίζει να σπάσει την απαγόρευση της πορείας προς την αμερικάνικη πρεσβεία αλλά την τελευταία στιγμή η πλειοψηφία ΚΚΕ-ΠΑΣΟΚ υπαναχωρεί. Στο ΔΣ του Συλλόγου Σπουδαστών Εργαστηριού Δημοσιογραφίας έχουμε επίσης αποφασίσει ομόφωνα να πάμε στην πρεσβεία και η παράταξή μας, η ΑΚΙΔΑ, υπερασπίζεται την υλοποίηση της απόφασης και απέχει από το έκτακτο ΔΣ για την ανάκλησή της. Η πορεία χωρίζεται εκ των πραγμάτων στα δύο και καθώς ανεβαίνουμε την οδό Σταδίου διάφοροι τύποι φεύγουν από το σώμα της και σπάνε βιτρίνες με καδρόνια. Βρίσκω τον Στέφανο και τη Νικολέτα, παιδιά τότε, και τους λέω καλύτερα να φύγουν γιατί «μυρίζει μπαρούτι». Στην αρχή της Βασιλίσσης Σοφίας βρίσκομαι στην πρώτη γραμμή του μετώπου απέναντι στα ΜΑΤ, μπροστά από κάτι γεροντάκια του ΚΚΕ-ΜΛ, που τραγουδούν «πότε θα κάνει ξαστεριά». Δεχόμαστε την επίθεση, η οποία προκάλεσε και δύο θανάτους (Κουμή – Κανελλοπούλου). Το χτύπημα του κλομπ μουδιάζει τον κρόταφο και τον ώμο, το χειρότερο όμως είναι ότι χάνω το παπούτσι μου και επιστρέφω στο σπίτι μονοσάνταλος. Την επόμενη μέρα το βλέπω στο πρώτο πλάνο σε φωτογραφία των «Νέων» με τα αδέσποτα παπούτσια. Φυσικά στο Εργαστήρι είμαι ο ήρωας της ημέρας !
1982, τραίνο : Το πρωί κυκλοφορεί το τεύχος του εκδιδόμενου στην Αθήνα περιοδικού «Πολίτης της Ηπείρου», στο οποίο δημοσιεύω μια έρευνα για το αντιδικτατορικό κίνημα των Ιωαννίνων με τίτλο «Τα Γιάννενα απαντούν στη χούντα» και βασική πηγή τον Λαοκράτη Βάσση. Το κείμενο εκείνο γνώρισε τη δική του περιπέτεια, καθώς αργότερα αναπαράχθηκε αρκετές φορές, αποτέλεσε αφορμή συγκρούσεων για το ρόλο προσώπων και ακολουθήθηκε και από άλλα σχετικά κείμενα και βιβλία – συνήθως χωρίς την δεοντολογικά επιβαλλόμενη αναφορά. Το απόγευμα παίρνω το τραίνο για τη Θεσσαλονίκη.  
1984, Θεσσαλονίκη : Ζω την πιο συγκλονιστική στιγμή της στρατιωτικής μου θητείας, καθώς πορεύομαι ως πολίτης με στολή, μαζί με άλλους 15 συντρόφους, και με την πολύτιμη συμπαράσταση της Άντας και του Βασίλη στη διαδικασία της «παραλλαγής», στο μπλοκ των Επιτροπών Στρατιωτών Βόρειας Ελλάδας. Άλλοι 12 ένστολοι υπάρχουν στο μπλοκ της ΚΝΕ. Τα συναισθήματα είναι αδύνατο να περιγραφούν.
1985, Γιάννενα : Η ένστολη πορεία επαναλαμβάνεται αλλά οι συσχετισμοί είναι διαφορετικοί. Το ΚΚΕ έχει καμιά 30αριά φαντάρους, μαζί με τους οποίους πορεύεται ο επικεφαλής της δημοτικής του παράταξης και μελλοντικός Δήμαρχος της πόλης. Εγώ είμαι μια μοναχική φιγούρα στο μπλοκ του «χώρου», όπου όμως βρίσκω παλιούς καλούς φίλους. Μετά από λίγο καιρό μαθαίνω από κάποιον φίλο, που υπηρετούσε στα γραφεία της 8ης Μεραρχίας, ότι η αναφορά της στρατιωτικής Ασφάλειας έκανε λόγο και για «ένα σμηνία πίσω». Προφανώς ο χαφιές δεν ήταν σε θέση να αξιολογήσει πολιτικά τη διαφορά των μπλοκ και θεώρησε ότι πήγα στην πορεία καθυστερημένος !
1988-89, Γιάννενα : Οι πολιτικές εξελίξεις της περιόδου δίνουν τον τόνο. Την πρώτη χρονιά πορεύομαι με το ΚΚΕ εσ – ΑΑ με συνθήματα ενάντια στο ΠΑΣΟΚ και το σκάνδαλο Κοσκωτά και τη δεύτερη με τη βραχύβια, όπως αποδείχθηκε, «Αριστερή Πρωτοβουλία» και συνθήματα ενάντια στην συγκυβέρνηση (είναι το μεσοδιάστημα μεταξύ κυβέρνησης Τζαννετάκη και σχηματισμού της οικουμενικής Ζολώτα).
1992, Γιάννενα : Ετοιμάζω ένα ραδιοφωνικό αφιέρωμα στο Δημοτικό Ραδιόφωνο Ιωαννίνων, στη διάρκεια του οποίου ο Πέτρος Ευθυμίου ανακοινώνει τον ξαφνικό θάνατο του αγωνιστή Νίκου Ράπτη, που είχε βασανιστεί και στην Ασφάλεια της χούντας. Πριν από δύο χρόνια το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων τίμησε, επιτέλους, τον Νίκο Ράπτη με τη διοργάνωση ειδικής εκδήλωσης στη μνήμη του.
1997, Γιάννενα : Καθώς έχει ξεκινήσει η 15χρονη κινητοποίησή μας ενάντια στην κατασκευή του φράγματος Αγίου Νικολάου στον Άραχθο, προσπαθούμε να συγκροτήσουμε ένα οικολογικό μπλοκ. Δεν μπορώ να θυμηθώ αν τα καταφέραμε τελικά.
2001, Γιάννενα : Πηγαίνω για πρώτη φορά την 4χρονη κόρη μου στην πορεία.
2002, Γιάννενα : Λίγο μετά από τις νομαρχιακές εκλογές αλλά και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ της Φλωρεντίας, η παράταξή μας «Κόκκινη – Πράσινη Παρέμβαση» κατεβάζει το δικό της μπλοκ. Φυσικά τραγουδάμε το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» !
2004, Αθήνα :  Ασκώ το δικαίωμα του διήμερου του χωρισμένου μπαμπά και χαζεύουμε με τη Ζένια την πορεία, βαδίζοντας κατά μήκος της με την αντίθετη φορά. Στο ύψος του Χίλτον η ατμόσφαιρα αρχίζει να αγριεύει και αναγκαζόμαστε να φύγουμε για το σπίτι της στον Πειραιά μέσα από ένα απίστευτο κυκλοφοριακό κομφούζιο. Το ίδιο και στο Φάληρο, όπου η εθνική ομάδα ποδοσφαίρου δίνει αγώνα στο Καραϊσκάκη.  
2007, Γιάννενα : Η Αθηνά επισκέπτεται για πρώτη φορά την πόλη και αγνοεί την προειδοποίησή μου «ποτέ χωρίς ομπρέλα στα Γιάννενα». Μετά από την πορεία στεγνώνουμε σε κεντρικό ζαχαροπλαστείο.
2014, Γιάννενα : Φτάνω λίγο καθυστερημένος στο μπλοκ του ΣΥΡΙΖΑ και μου δίνουν τη ντουντούκα. Ύστερα από τα καθιερωμένα συνθήματα, μου έρχεται η έμπνευση για το «ΣΥΡΙΖΑ – PODEMOS Venceremos». Είναι η γέννηση ενός πανευρωπαϊκού συνθήματος, αναμφίβολα του πιο πετυχημένου δικού μου, με κριτήριο ασφαλώς την ευρηματικότητα και όχι τη δικαίωσή του.
2015, Γιάννενα : Καθυστερώ και πάλι και πληροφορούμαι εκ των υστέρων την αφαίρεση του πανώ του ΣΥΡΙΖΑ. Παρότι είναι νωπά τα γεγονότα, που σημάδεψαν την αποχώρησή μου από το κόμμα, εκφράζω τη διαφωνία μου στο facebook.
2016, Γιάννενα :  Για πρώτη φορά στην ιστορία της πορείας τα ΜΑΤ βρίσκονται παραταγμένα στην κεντρική πλατεία με την αιτιολογία ότι προστατεύουν το κτίριο της Περιφέρειας Ηπείρου από την αναγραφή συνθημάτων. Ακολουθούν ξυλοδαρμοί (έχω φωτογραφίσει το χτυπημένο χέρι της Άλεξ), προσαγωγές και συλλήψεις. Τιμώ την επέτειο στην Ασφάλεια, ασκώντας τα νομικά μου καθήκοντα υπεράσπισης συλληφθέντων.